Dây hương (còn gọi là bò khai, dạ hiến, tên khoa học Erythropalum scandens) là loại rau rừng và cây thuốc quen thuộc tại nhiều vùng núi phía Bắc nước ta. Trong dân gian, người dân thường hái ngọn non làm rau ăn hoặc dùng thân, lá sắc nước uống với niềm tin giúp thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Tuy nhiên, việc tự ý dùng nước sắc loại thảo mộc này không phải lúc nào cũng an toàn cho tất cả mọi người.
Thực tế, dữ liệu dược lý hiện đại ghi nhận một số hoạt chất sinh học và nguy cơ độc tính phôi thai tiềm ẩn ở thực vật có tên tương đồng hoặc các loài cùng môi trường tự nhiên, đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng. Đặc biệt, phụ nữ mang thai, người có huyết áp thấp hoặc người đang dùng các loại thuốc điều trị đặc thù cần tìm hiểu kỹ trước khi sử dụng nước sắc từ loài cây này.
Cơ chế tác động và thành phần sinh học của dây hương
Theo các phân tích di truyền và hóa sinh thực vật, dây hương (Erythropalum scandens) chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học [4, 5]. Nghiên cứu giải mã bộ gen hoàn chỉnh công bố năm 2018 cho thấy cấu trúc di truyền của cây dây hương gồm 112 gen đặc thù, đóng vai trò nền tảng cho các giá trị dược liệu và dinh dưỡng [1].
Tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về mặt hóa thực vật, các nhà khoa học đã giải mã bộ gen cấp độ nhiễm sắc thể và phát hiện có tới 34 gen cùng 12 enzyme then chốt tham gia vào quá trình tổng hợp chất chống oxy hóa flavonoid tập trung chủ yếu ở phần thân và lá cây [2]. Đồng thời, trong hạt của loài cây này chứa 30 gen và 14 enzyme chịu trách nhiệm tổng hợp các chuỗi axit béo [2].
Chính hàm lượng flavonoid dồi dào trong thân và lá mang lại các tác dụng sinh học đáng chú ý, nhưng đồng thời cũng tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn và chuyển hóa của cơ thể [2]. Các hợp chất flavonoid tự nhiên khi đi vào cơ thể qua đường uống dạng nước sắc có thể làm giãn mạch máu ngoại vi. Đối với những cơ địa nhạy cảm, điều này có khả năng kích hoạt phản ứng tụt huyết áp nhanh chóng nếu uống nước sắc quá đặc hoặc dùng lượng lớn.
Bên cạnh đó, các loài cây dây leo hoang dã dùng trong y học cổ truyền thường rất dễ bị nhầm lẫn về danh pháp hoặc độc tính tương đồng giữa các chi họ thực vật. Đặc biệt, nguy cơ kích thích co thắt tử cung và tác động tiêu cực lên thai kỳ là vấn đề đã được ghi nhận ở nhiều nghiên cứu dược liệu học [3].
Bằng chứng nghiên cứu về nguy cơ phôi thai: Cảnh báo từ phòng thí nghiệm
Mặc dù dây hương được dùng phổ biến trong đời sống thường nhật, các dữ liệu kiểm chứng lâm sàng trực tiếp về độ an toàn trên phụ nữ mang thai hiện vẫn chưa được công bố đầy đủ. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đối với các thảo dược có thành phần tương đồng cảnh báo nguy cơ độc tính nghiêm trọng đối với phôi thai [3].
Một nghiên cứu thực nghiệm độc tính phôi thai công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá chiết xuất nước và các alkaloid toàn phần trên 220 chuột cống mang thai dòng SD [3]. Động vật được chia làm 11 nhóm, trong đó nhóm thử nghiệm được cho uống dịch chiết nước ở các mức liều 7,5 g; 15,0 g và 30,0 g thảo mộc trên mỗi kilôgam thể trọng mỗi ngày, kéo dài liên tục từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [3].
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận, ở các nhóm dùng liều cao dịch chiết nước và alkaloid toàn phần, lượng thức ăn tiêu thụ và trọng lượng cơ thể chuột mẹ sụt giảm rõ rệt [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ thai chết lưu tăng lên có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [3].
Kiểm tra hình thái học thai nhi phát hiện các bất thường xương nghiêm trọng như mở rộng thóp đỉnh sọ, kém phát triển xương đỉnh, xương chẩm và cung đốt sống cổ, kèm theo dị dạng xương sườn ở một số chuột con [3]. Toàn bộ các nhóm dùng dịch chiết nước, chế phẩm thảo dược liên quan và alkaloid toàn phần đều ghi nhận tình trạng dị tật xương, trong đó nhóm dùng alkaloid có tỷ lệ thai dị tật xương cao nhất, lên tới 80% [3].
Từ các kết quả thực nghiệm trên chuột, các nhà nghiên cứu đã đưa ra kết luận rõ ràng rằng thảo dược và các chế phẩm chứa hoạt chất liên quan có thể gây dị tật xương thai nhi và khuyến cáo không nên sử dụng trong suốt thai kỳ [3]. Dù đây là nghiên cứu tiến hành trên động vật gặm nhấm chứ chưa phải thử nghiệm trực tiếp trên phụ nữ mang thai, dữ liệu này là hồi chuông cảnh báo rõ ràng về nguy cơ tác động xấu lên thai nhi khi tự ý dùng các loại nước sắc thảo dược chưa được kiểm duyệt độc tính sinh sản.
Ba nhóm người cần đặc biệt thận trọng khi dùng nước sắc dây hương
Từ những bằng chứng thực nghiệm sinh học và đặc tính dược động học hiện có, 3 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu tâm:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai hoặc đang có kế hoạch mang thai. Nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tử cung chưa được kiểm chứng lâm sàng có thể đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của thai kỳ. Bằng chứng thực nghiệm từ nghiên cứu năm 2010 trên chuột mang thai cho thấy dịch chiết nước thảo mộc liều cao làm tăng tỷ lệ thai chết lưu và gây dị tật xương lên đến 80% [3]. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc dây hương đậm đặc để bảo vệ thai nhi khỏi các nguy cơ biến dạng xương hoặc tổn thương phôi thai [3].
Thứ hai là người có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang gặp rối loạn huyết động. Do thân và lá cây dây hương chứa hàm lượng lớn các hợp chất flavonoid tham gia vào các chu trình chuyển hóa mạch máu [2], việc dung nạp một lượng lớn dịch chiết dạng sắc có thể dẫn đến hiện tượng hạ huyết áp đột ngột. Bệnh nhân huyết áp thấp khi dùng nước sắc thảo mộc này có thể xuất hiện các triệu chứng hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi và té ngã nguy hiểm.
Thứ ba là người có bệnh lý mạn tính đang điều trị bằng các loại thuốc tây y. Trích đoạn nghiên cứu cho thấy những can thiệp hóa học trong giai đoạn mang thai hoặc khi cơ thể có bệnh nền đều đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về tương tác chất [2, 3, 6]. Nước sắc dây hương chứa nhiều hoạt chất chuyển hóa phức tạp từ thân và lá [2], khi kết hợp với thuốc điều trị có thể làm biến đổi quá trình hấp thu, chuyển hóa hoặc đào thải của thuốc tại gan và thận. Những người đang dùng thuốc cần thận trọng và phải trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào.
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Cây dây hương (Erythropalum scandens) vốn có giá trị ẩm thực truyền thống và đã được chứng minh về mặt nông nghiệp là loài cây sinh trưởng tốt trong điều kiện tự nhiên thích hợp [7, 8]. Nghiên cứu canh tác cho thấy cây phát triển chồi lá tốt khi được cung cấp giá trị dinh dưỡng cân đối giữa đất tự nhiên và giá thể mùn hữu cơ [7, 8]. Sự hiện diện của các flavonoid trong thân, lá và axit béo trong hạt mở ra tiềm năng ứng dụng lớn cho công nghiệp thực phẩm và y học cổ truyền [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người. Dữ liệu cảnh báo độc tính phôi và dị tật xương mới chỉ được quan sát trên mô hình động vật là chuột cống [3]. Các nhà khoa học chưa thể xác định chính xác liều lượng an toàn hoặc nồng độ gây độc trên phụ nữ mang thai ngoài đời thực.
Chính vì vậy, người dùng không nên suy diễn rằng việc ăn ngọn rau nấu chín với lượng nhỏ sẽ hoàn toàn đồng nhất với việc uống nước sắc thân lá cô đặc hàng ngày. Việc chiết xuất dưới dạng nước sắc đun sôi kéo dài sẽ làm tăng nồng độ hoạt chất tan trong nước, bao gồm cả các hợp chất tiềm ẩn độc tính sinh sản đã được chứng minh trên động vật [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Rất nhiều người cho rằng nước sắc cây dây hương là thảo mộc rừng nên có thể uống thay nước lọc cả ngày để làm mát cơ thể, giải độc gan.
Quan điểm này rất sai lầm. Bất kỳ hoạt chất thực vật nào có tác dụng dược lý đều mang theo nguy cơ tác dụng phụ nếu dùng sai liều lượng hoặc sai đối tượng. Dịch chiết nước dù hoàn toàn tự nhiên vẫn có thể gây chết lưu thai và làm biến dạng cấu trúc xương ở mức liều cao trong nghiên cứu thực nghiệm [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng phụ nữ mang thai uống nước thảo dược sẽ giúp con sinh ra trắng trẻo, mát da mát thịt. Khoa học chứng minh thai nhi trong giai đoạn hình thành cơ quan vô cùng nhạy cảm với các phân tử lạ [1, 2]. Việc tự ý đưa các dịch chiết thảo dược chưa qua kiểm duyệt dược điển vào cơ thể có thể can thiệp tiêu cực vào quá trình cốt hóa xương của trẻ [3].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và lời khuyên y khoa
Nếu yêu thích hương vị của dây hương, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng ngọn non như một món rau ăn thông thường trong bữa cơm gia đình với lượng vừa phải, được nấu chín kỹ.
Đối với dạng nước sắc từ thân và lá khô, tuyệt đối không được tự ý lạm dụng, không sắc uống quá đặc và không uống liên tục thay thế hoàn toàn nước uống hằng ngày. Các đối tượng thuộc nhóm nguy cơ cao, bao gồm phụ nữ đang mang thai, người bị huyết áp thấp mạn tính và người đang uống thuốc theo đơn, cần tránh sử dụng nước sắc này cho đến khi có thêm các kiểm chứng an toàn lâm sàng đầy đủ [3].
Khi gặp các vấn đề về sức khỏe hoặc muốn sử dụng các bài thuốc từ dây hương để hỗ trợ điều trị, người dân nên tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn liều dùng phù hợp.
Dây hương là loại cây thuốc và thực phẩm giàu tiềm năng tự nhiên nhờ chứa nhiều hoạt chất flavonoid chống oxy hóa [2]. Tuy nhiên, nước sắc thảo mộc này không phù hợp cho phụ nữ mang thai do nguy cơ gây hại cho phôi thai đã được ghi nhận trên động vật thực nghiệm [3], cũng như tiềm ẩn nguy cơ hạ huyết áp cho người cơ địa nhạy cảm. Hãy giữ lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ loại nước sắc dược liệu nào.
