Nhiều người Việt có thói quen dùng thảo dược song song thuốc tây để bồi bổ hoặc hỗ trợ trị bệnh. Bản xé thơm cũng như nhiều cây thuốc dân gian thường được xem là lành tính vì nguồn gốc tự nhiên. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu cùng thuốc điều trị có thể dẫn đến nhiều nguy cơ tương tác bất lợi.

Khi dùng chung với thuốc tây, các hoạt chất trong dược liệu có thể làm thay đổi tốc độ chuyển hóa thuốc tại gan qua hệ enzym cytochrome P450 (CYP) [1]. Sự can thiệp này có thể làm tăng độc tính của thuốc hoặc làm giảm hiệu quả điều trị bệnh [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen dùng thảo dược kèm thuốc tây

Việc sử dụng các sản phẩm từ thực vật làm thực phẩm chức năng hoặc bài thuốc hỗ trợ đang gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu [1]. Phần lớn các chế phẩm thảo dược được người dân dùng tự phát, không qua tư vấn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế [1]. Thực trạng dùng chung thảo dược với thuốc kê đơn lẫn thuốc không kê đơn đang ngày một phổ biến [1].

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại [2]. Quan niệm này gây nguy hiểm cho an toàn sức khỏe vì thảo dược vừa có thể mang độc tính nội tại, vừa dễ tương tác phức tạp khi gặp tân dược [2]. Trên thực tế, thị trường thảo dược phát triển nhanh nhưng các báo cáo tương tác lâm sàng còn bị bỏ sót và chưa rõ ràng [1].

Hệ enzym gan cytochrome P450 hoạt động thế nào?

Hầu hết các loại thuốc điều trị khi vào cơ thể đều cần hệ thống enzym cytochrome P450 tại gan để chuyển hóa và đào thải [3]. Đây là cơ chế nền tảng chi phối nồng độ thuốc lưu hành trong máu và các mô [1].

Khi các hoạt chất trong thảo dược đi vào gan, chúng có thể gây ức chế hoặc kích thích hoạt động của các enzym CYP này [1]. Nếu dược liệu ức chế CYP, quá trình phân hủy thuốc bị chậm lại, làm nồng độ thuốc trong huyết tương và mô tăng cao bất thường, dẫn đến ngộ độc [1]. Ngược lại, nếu dược liệu kích thích (cảm ứng) CYP, thuốc bị đào thải quá nhanh khiến nồng độ sụt giảm, dẫn tới thất bại điều trị [1].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã làm rõ nhiều tác động của hoạt chất thảo mộc lên hệ enzym gan. Một bài tổng quan công bố năm 2022 chỉ ra rằng các hoạt chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, cùng dịch chiết tỏi và cam thảo đều đã được chứng minh là chất ức chế các enzym khác nhau thuộc họ CYP [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc khám phá tương tác giữa thảo dược và enzym gan là điều vô cùng cấp thiết vì hầu như mọi loại thuốc đều chuyển hóa qua con đường này [3].

Năm 2007, một thử nghiệm trong ống nghiệm trên microsome gan người khảo sát bài thuốc cảm chứa 8 thành phần thảo dược [4]. Kết quả cho thấy hỗn hợp này gây ức chế mạnh (hoạt tính enzym còn lại dưới 10% so với đối chứng) nhiều dạng đồng phân cytochrome P450, bao gồm CYP2B6, CYP2C9 và CYP2D6 [4]. Đáng chú ý, chỉ riêng một hoạt chất đơn lẻ là luteolin đã có khả năng ức chế nhiều enzym CYP, trong khi phân nhóm CYP2B6 bị ức chế bởi nhiều hoạt chất khác nhau [4]. Điều này chứng minh các bài thuốc chứa nhiều thảo dược có thể gây ức chế enzym qua nhiều cơ chế phức tạp [4].

Năm 2011, một nghiên cứu đánh giá tương tác trên microsome gan người từ các công thức thảo dược thương mại femMED, Thyrosense và vitamin [5]. Kết quả cho thấy các chất chiết từ sản phẩm này có khả năng ức chế từ thấp đến trung bình đối với quá trình chuyển hóa qua CYP2C9, CYP2C19 và CYP3A4 [5]. Nghiên cứu cảnh báo các hỗn hợp này có tiềm năng ảnh hưởng lớn đến tính an toàn và hiệu lực điều trị của nhiều thuốc dùng kèm [5].

Năm 2006, một thử nghiệm trên chuột sử dụng dịch chiết nước và cồn của Đương quy (Angelica sinensis), Xuyên khung (Ligusticum chuanxiong) và Đại hoàng (Rheum palmatum) với liều tương đương 3 gam dược liệu khô trên mỗi kg thể trọng mỗi ngày [6]. Kết quả cho thấy tất cả dịch chiết đều làm tăng hàm lượng protein microsome và làm giảm tổng lượng CYP trong gan chuột [6]. Dịch chiết nước của Đương quy làm tăng mạnh hoạt tính CYP2D6 và 3A, còn dịch chiết nước Đại hoàng làm tăng đáng kể hoạt tính 2D6, trong khi các dịch chiết nước khác đều gây ức chế các đồng phân CYP [6]. Dịch chiết cồn của Đương quy và Đại hoàng lần lượt làm tăng CYP2D6 và 3A, còn lại đa số làm giảm mức độ các phân nhóm CYP [6].

Giá trị và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy rõ nguy cơ can thiệp enzym gan của các thành phần thực vật. Hiện nay các phương pháp tính toán cơ học lượng tử, thiết kế thuốc nhờ máy tính và mô phỏng tương tác protein - hoạt chất (in silico) đang được ứng dụng để dự đoán cách CYP liên kết với thành phần thảo dược [3].

Tuy nhiên, phần lớn các dữ liệu tương tác hiện nay chủ yếu được thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật [2]. Bằng chứng thử nghiệm trên người (in vivo) về các tương tác này vẫn còn thiếu hụt [2]. Thậm chí trong lĩnh vực điều trị ung thư, nhiều tương tác thảo dược - tân dược qua enzym chuyển hóa thuốc trên thực tế vẫn dừng ở mức độ lo ngại lý thuyết do chưa có báo cáo lâm sàng đầy đủ [7]. Tính đa hình di truyền cao của hệ enzym CYP ở mỗi cá nhân cũng khiến mức độ tương tác thuốc trên thực tế trở nên khó lường [2].

Những hiểu lầm thường gặp

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo dược từ thiên nhiên luôn an toàn tuyệt đối và có thể uống tùy tiện kèm thuốc tây [2]. Bản xé thơm hay bất kỳ cây thuốc nào khi đưa vào cơ thể đều chứa nhiều hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học tác động lên gan [3], [1].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây khoảng 1 đến 2 tiếng là tránh được mọi tương tác. Nếu hoạt chất dược liệu làm biến đổi cấu trúc hoặc ức chế khả năng tổng hợp của hệ enzym CYP tại tế bào gan, tác động này có thể kéo dài suốt nhiều ngày chứ không chỉ dừng lại trong vài giờ ngắn ngủi [1], [6].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Người đang điều trị bằng các nhóm thuốc có khoảng điều trị hẹp qua chuyển hóa CYP cần hết sức cẩn giác [1]. Nhóm này bao gồm bệnh nhân tim mạch dùng thuốc chống đông máu, thuốc huyết áp, người dùng thuốc chống thải ghép, thuốc chống động kinh hay thuốc ức chế miễn dịch.

Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị liệu cần tuyệt đối thận trọng khi dùng thảo dược bổ trợ [7]. Các loại thảo mộc có thể làm thay đổi độ thanh thải của các thuốc chống ung thư quan trọng hoặc các thuốc hỗ trợ đi kèm [7]. Khi đang hóa trị, người bệnh nên tìm các giải pháp can thiệp khác đã được bác sĩ đồng thuận thay vì tự ý dùng dược liệu [7].

Những người có bệnh lý nền về suy giảm chức năng gan, thận hoặc người cao tuổi sử dụng cùng lúc nhiều loại tân dược cũng là đối tượng dễ gặp biến chứng ngộ độc khi phối hợp thảo mộc chưa rõ tương tác [1], [2].

Áp dụng an toàn trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe, người bệnh cần thiết lập thói quen dùng thuốc khoa học:

  • Luôn thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị và dược sĩ danh sách tất cả các loại cây thuốc, trà thảo mộc, dịch chiết bản xé thơm hoặc thực phẩm bổ sung đang dùng.
  • Không tự ý kết hợp đun nấu bản xé thơm uống chung với thuốc tây trong cùng một đợt điều trị khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
  • Theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường của cơ thể như mẩn ngứa, vàng da, mệt mỏi khác thường, nôn ói, nước tiểu sẫm màu hoặc triệu chứng bệnh nền không thuyên giảm.
  • Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc thuốc hoặc tương tác bất lợi, cần ngừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan.

Việc ứng dụng các cây thuốc dân gian như bản xé thơm đòi hỏi cái nhìn khoa học và thận trọng. Dược liệu chỉ phát huy giá trị trị liệu khi được dùng đúng người, đúng bệnh và không cản trở phác đồ điều trị y khoa hiện đại.