Nhiều người truyền tai nhau trào lưu uống một cốc nước ép bí đao mỗi sáng để "đốt cháy mỡ bụng" cấp tốc mà không cần tập luyện hay kiêng khem. Với giá thành rẻ, tính mát và vị thanh, bí đao trở thành một trong những loại thức uống giảm cân phổ biến nhất tại các hội nhóm ăn kiêng và chăm sóc sắc đẹp. Sự tiện lợi cùng niềm tin vào thảo mộc tự nhiên khiến không ít người xem đây như một giải pháp thay thế hoàn hảo cho các chế độ giảm béo khắt khe.
Thực tế, nước ép bí đao hoàn toàn không có khả năng tự đốt cháy mô mỡ tích tụ trên cơ thể bạn như những lời quảng cáo phóng đại. Cơ chế giúp bạn sụt cân khi sử dụng loại nước này chủ yếu đến từ việc tạo ra sự thâm hụt năng lượng thụ động. Hơn nữa, những đặc tính sinh học hỗ trợ chuyển hóa của bí đao hiện nay đa số mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và mô hình máy tính, chứ chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định công dụng tiêu mỡ.
Hiểu đúng cơ chế: Cắt giảm calo chứ không "đốt mỡ"
Nhiều người lầm tưởng rằng trong bí đao có chứa một loại hợp chất thần kỳ nào đó có khả năng phá vỡ cấu trúc của các mô mỡ thừa ngay sau khi uống. Về bản chất sinh học, quá trình phân giải lipid chỉ xảy ra khi năng lượng tiêu hao của cơ thể vượt quá tổng năng lượng nạp vào qua đường ăn uống. Nước ép từ quả bí đao nguyên chất có đặc tính là chứa hàm lượng đường rất thấp và ít sulfides [1].
Khi bạn uống một cốc nước ép bí đao trước bữa ăn hoặc dùng nó thay thế cho các món đồ uống nhiều calo như trà sữa, cà phê nhiều đường hay nước ngọt đóng chai, bạn đang gián tiếp cắt giảm một lượng calo đáng kể nạp vào cơ thể. Việc bổ sung nước ép bí đao tươi giúp làm giảm lượng tổng thức ăn tiêu thụ hàng ngày, qua đó biến loại quả này thành một tác nhân tiềm năng hỗ trợ chống béo phì theo con đường hạn chế hấp thu năng lượng [1]. Như vậy, nếu uống nước ép bí đao nhưng vẫn duy trì khẩu phần ăn dư thừa calo và lười vận động, mỡ thừa hoàn toàn không thể tự biến mất.
Bằng chứng khoa học: Đa số mới dừng ở mức tiền lâm sàng
Trước những lời đồn thổi về khả năng trị béo phì, các nhà khoa học đã thực hiện một số nghiên cứu nhằm tìm hiểu sâu về thành phần và tác động sinh học của quả bí đao (tên khoa học là Benincasa hispida). Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu hiện có đều là nghiên cứu tiền lâm sàng, thực hiện trên mô hình tế bào, mô phỏng sinh học hoặc trên động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tích hợp phân tích tính toán sinh học và xác thực thực nghiệm để đánh giá tiềm năng điều trị của chiết xuất bí đao đối với chứng viêm ruột liên quan đến béo phì [2]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã phân tích toàn diện khoảng 18 hợp chất từ quả bí đao, trong đó phát hiện 11 hợp chất có điểm tương đồng với thuốc thuận lợi và tuân thủ Quy tắc số 5 của Lipinski [2]. Đánh giá an toàn qua hệ thống Protox xác nhận bản chất không độc hại của các hợp chất này [2]. Phân tích làm giàu lộ trình qua cơ sở dữ liệu xác định được 810 mục tiêu trên 192 con đường sinh học riêng biệt, trong đó có 8 con đường liên quan trực tiếp đến cơ chế bệnh sinh của béo phì và bệnh viêm ruột [2]. Thông qua phân tích trên mô hình mô phỏng AutoDock 4.2, các nhà nghiên cứu phát hiện hợp chất ajmalin trong bí đao thể hiện ái lực liên kết cao nhất với protein đích MTOR, với mức năng lượng liên kết là -7,8 kcal/mol [2]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh rằng những phát hiện này mới mở ra tiềm năng điều chỉnh con đường phân tử và cần tiếp tục tiến hành các thử nghiệm in vivo tiếp theo trên động vật [2].
Trước đó, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2000 đã kiểm tra tác động của bột haidonghua (HDHP - một bài thuốc chứa rong biển Laminaria japonica kết hợp với bí đao Benincasa hispida) trên chuột bị béo phì vùng dưới đồi do tiêm MSG [3]. Kết quả cho thấy, khi cho chuột sử dụng liều 2,5 g/kg thể trọng, bài thuốc có chứa bí đao này đã làm giảm đáng kể chỉ số Lee (chỉ số đánh giá độ béo của chuột) cũng như thu nhỏ kích thước của các tế bào mỡ [3]. Đáng chú ý, hỗn hợp này không làm ảnh hưởng đến nồng độ hormone T3, T4 của tuyến giáp, nồng độ insulin và aldosterone trong huyết thanh, đồng thời không gây ức chế cảm giác thèm ăn hay dẫn đến tiêu chảy [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cơ chế chống béo phì của bài thuốc liên quan trực tiếp đến việc giảm kích thước tế bào mỡ và giảm tích lũy mỡ, nhưng đây là bài thuốc phối hợp nhiều thành phần và áp dụng trên chuột béo phì nhân tạo [3].
Các hoạt tính sinh học khác được ghi nhận từ bí đao
Bên cạnh tiềm năng hỗ trợ kiểm soát thể trọng gián tiếp, các bộ phận khác nhau của cây bí đao đã được khoa học ghi nhận một số hoạt tính sinh học có lợi cho sức khỏe tổng thể. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2004 đã đánh giá khả năng chống oxy hóa và ức chế enzym chuyển đổi angiotensin (ACE) từ thịt quả, ruột, hạt và vỏ của bí đao [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hạt bí đao có tỷ lệ oxy hóa lipoprotein mật độ thấp (LDL) do ion Cu2+ gây ra ở mức thấp nhất, đồng thời có mức ức chế hoạt động của men ACE tốt nhất trong tất cả các bộ phận [4]. Năng lực chống oxy hóa cao vượt trội của hạt bí đao được giải thích là nhờ hàm lượng phenolics tổng số cao hơn và hoạt tính enzym superoxide dismutase (SOD) mạnh mẽ, mang lại triển vọng bảo vệ chống lại các bệnh tim mạch [4].
Ngoài ra, lớp phủ sáp ở lá và quả của bí đao cũng chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học cao như alpha- và beta-amyrins, acid oleanolic, acid ursolic, lupeol, betulin, acid betulinic và stigmasterol cùng các chất tương tự, cho thấy các hoạt tính kháng virus, chống viêm và kháng u rất tốt [1]. Nước ép tươi từ quả bí đao cũng thể hiện tính ổn định cao theo thời gian và chứa nồng độ hợp chất dinh dưỡng dồi dào [1].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên chuột với công dụng thực tế trên người. Việc hợp chất ajmalin trong bí đao liên kết được với protein MTOR trên mô hình máy tính [2], hay một bài thuốc phối hợp chứa bí đao làm teo nhỏ tế bào mỡ ở chuột béo phì [3] không đồng nghĩa với việc uống nước ép bí đao hàng ngày sẽ giúp người thừa cân tiêu biến mỡ bụng cấp tốc.
Con người có hệ tiêu hóa, chuyển hóa và lối sống phức tạp hơn rất nhiều so với môi trường phòng thí nghiệm. Quá trình ép lấy nước cũng có thể loại bỏ đi một phần chất xơ thô quý giá trong thịt quả – thành phần chính giúp làm chậm quá trình tiêu hóa, duy trì cảm giác no lâu để giảm nạp thêm thức ăn [1]. Nếu không kiểm soát lượng calo tổng thể trong ngày, dù bạn uống bao nhiêu nước ép bí đao thì lượng mỡ tích trữ dưới da và mỡ nội tạng vẫn sẽ tiếp tục gia tăng. Do đó, việc coi nước ép bí đao là "thần dược đốt mỡ" là hoàn toàn sai lệch về mặt khoa học.
Những ai cần thận trọng khi dùng nước ép bí đao?
Mặc dù bí đao là loại thực phẩm lành tính, không có độc tính theo các đánh giá an toàn hóa học [2], việc sử dụng nước ép bí đao sống với tần suất liên tục hoặc số lượng lớn vẫn tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe cho một số nhóm đối tượng:
Người có hệ tiêu hóa kém, hay bị lạnh bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy không nên uống nước ép bí đao sống thường xuyên. Theo quan niệm dân gian cũng như thực tế sử dụng, bí đao có tính hàn mạnh, việc ép sống uống lạnh có thể gây co thắt đường ruột, làm nặng thêm tình trạng rối loạn tiêu hóa.
Người có tiền sử huyết áp thấp cũng cần cẩn trọng. Các nghiên cứu đã ghi nhận chiết xuất từ các bộ phận của bí đao có khả năng ức chế enzym chuyển angiotensin (ACE) [4] – một cơ chế thường thấy trong các thuốc hạ huyết áp. Do đó, uống quá nhiều nước ép bí đao lúc đói có thể khiến huyết áp tụt giảm đột ngột, gây hoa mắt, chóng mặt.
Người đang mắc các bệnh lý mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ liệu trình uống nước ép thảo mộc nào kéo dài, nhằm tránh các tương tác thuốc không mong muốn.
Cách sử dụng nước ép bí đao an toàn và hiệu quả
Để khai thác tối đa lợi ích dinh dưỡng của bí đao mà không gặp tác dụng phụ, bạn nên áp dụng các nguyên tắc khoa học sau trong chế độ ăn uống:
Về liều lượng, bạn chỉ nên sử dụng khoảng 200–300 ml nước ép bí đao mỗi ngày và không uống liên tục quá nhiều tuần liền. Thay vì uống sống hoàn toàn, việc chần sơ bí đao qua nước sôi hoặc hấp chín nhẹ trước khi ép sẽ giúp hạn chế tính hàn, giảm nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày và đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.
Về thời điểm, nên uống nước ép trước bữa ăn chính khoảng 20–30 phút. Nước và các hợp chất trong bí đao sẽ giúp tạo cảm giác no tạm thời, hỗ trợ làm giảm lượng thức ăn bạn nạp vào trong bữa [1]. Tuyệt đối không cho thêm đường kính, sữa đặc hay các chất tạo ngọt giàu calo vào ly nước ép, vì điều này sẽ phá hủy hoàn toàn mục tiêu tạo ra sự thâm hụt calo của bạn. Bạn có thể kết hợp ép bí đao cùng một lát dứa nhỏ, vài nhánh cần tây hoặc vài giọt chanh để tăng hương vị mà không làm tăng năng lượng.
Nước ép bí đao là thức uống tự nhiên lành tính, ít đường và giàu chất chống oxy hóa, hỗ trợ quá trình kiểm soát cân nặng thông qua việc giảm calo thụ động. Thức uống này hoàn toàn không có khả năng tự đốt cháy mỡ thừa và các nghiên cứu chuyên sâu về giảm béo hiện chỉ mới dừng ở giai đoạn tiền lâm sàng. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống thâm hụt năng lượng lành mạnh kết hợp vận động đều đặn, coi nước ép bí đao như một biện pháp hỗ trợ bổ sung thay vì thần thánh hóa nó.
