Nhiều người có thói quen hãm các loại lá cây dân gian như lá nhội lấy nước uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt, giải độc hoặc trị bệnh tiêu hóa. Tuy nhiên, việc duy trì uống nước lá đậm đặc thay nước lọc trong thời gian dài lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe ít ai ngờ tới. Một trong những lo ngại lớn nhất là sự cản trở hấp thu sắt, dẫn đến nguy cơ thiếu hụt vi chất và thiếu máu.
Liệu uống nước lá nhội kéo dài có thực sự gây thiếu máu? Câu trả lời là có nguy cơ, đặc biệt đối với sắt không chứa nhóm heme (sắt vô cơ từ thực vật). Nguyên nhân xuất phát từ hàm lượng tannin và các hợp chất polyphenol tự nhiên dồi dào trong lá nhội – những chất đã được khoa học chứng minh có khả năng tạo phức không tan với sắt và ngăn cản ruột non hấp thu [1, 2].
Cơ chế tannin và polyphenol "khóa" chặt sắt vô cơ
Sắt trong chế độ ăn hằng ngày chia làm hai dạng: sắt heme (có trong thịt động vật) và sắt non-heme hay sắt vô cơ (có trong ngũ cốc, rau củ và các loại đậu) [1]. Khác với sắt heme dễ hấp thu và ít bị tác động, sắt vô cơ rất nhạy cảm với các chất kích thích hoặc ức chế trong bữa ăn [1]. Khi chúng ta uống nước chứa nồng độ tannin cao như nước lá nhội cùng lúc hoặc gần bữa ăn, tannin sẽ liên kết trực tiếp với các ion sắt tự do [1, 2].
Quá trình chelat hóa này tạo ra các phức hợp tannin - sắt có kích thước phân tử lớn, không tan trong môi trường dịch ruột và hoàn toàn không thể hấp thu qua niêm mạc [2]. Kết quả là lượng ion sắt có thể ion hóa (ionizable iron) – dạng sắt duy nhất có thể đi vào tế bào ruột – bị suy giảm trầm trọng [3]. Thêm vào đó, để hấp thu được, sắt dạng ferric (Fe3+) cần được khử về dạng ferrous (Fe2+), nhưng sự hiện diện của tannin và phytate gây ức chế mạnh mẽ tiến trình này [2].
Nghiên cứu in vitro và mô hình tế bào ruột Caco-2
Ảnh hưởng ức chế hấp thu vi chất của tannin đã được ghi nhận qua nhiều mô hình thí nghiệm sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 1978 đã phát triển phương pháp in vitro mô phỏng hệ tiêu hóa (chiết tách bằng pepsin-HCl ở pH 1,35 rồi điều chỉnh về pH 7,5) để xác định lượng sắt sinh khả dụng từ thực phẩm [3]. Kết quả phân tích cho thấy lượng sắt ion hóa ở pH 7,5 giảm rõ rệt khi có sự hiện diện của tannin và phytate, tương tự như các phản ứng ghi nhận trực tiếp trên cơ thể nam giới trưởng thành [3].
Đến năm 2000, một nghiên cứu sử dụng mô hình tế bào biểu mô ruột người Caco-2 kết hợp đồng vị phóng xạ sắt đã củng cố thêm cơ chế này [4]. Khi bổ sung các yếu tố ức chế như trà (rất giàu polyphenol và tannin) hoặc cám lúa mì vào bữa ăn thử nghiệm bán tinh khiết, độ hòa tan của sắt non-heme dao động mạnh từ 0,8 ± 0,0 đến 5,9 ± 0,3 mg/L (so với đối chứng là 4,9 ± 0,8 mg/L) [4]. Tổng lượng sắt hấp thu qua tế bào Caco-2 giảm tương ứng, với mối tương quan rất chặt chẽ giữa dữ liệu tế bào và dữ liệu hấp thu trên người thật (r = 0,97; P < 0,0001) [4].
Tác động thực tế từ chế độ ăn: Nghiên cứu trên quần thể người
Tác động ức chế của polyphenol không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm mà biểu hiện rõ rệt ở quy mô dân số. Nghiên cứu công bố năm 1997 trên 9.890 phụ nữ và trẻ em tham gia Khảo sát Giám sát Dân số Nga (RLMS) đã phân tích dữ liệu khẩu phần qua hai lần hồi tưởng 24 giờ [5]. Mặc dù tổng lượng sắt nạp vào tương đương với phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ tại Mỹ, nhưng khi hiệu chỉnh theo các chất ức chế như tannin từ trà và phytate, sinh khả dụng thực tế của sắt giảm xuống mức cực thấp [5]. Cả mức hấp thu trung bình lẫn khoảng phân vị 25-75% đều nằm dưới ngưỡng nhu cầu tối thiểu [5].
Năm 2015, dữ liệu từ cuộc điều tra sức khỏe NHANES (2001–2002) trên 6.631 người có nồng độ protein phản ứng C (CRP) <= 6 mg/L tại Mỹ cho thấy tỷ lệ hấp thu sắt non-heme thực tế chỉ đạt trung bình hình học 3,7% (khoảng tin cậy 95%: 3,6% - 3,8%) [6]. Trong đó, nữ giới hấp thu 5,6% (5,4% - 5,7%) và nam giới chỉ hấp thu 2,6% (2,5% - 2,7%) [6]. Tổng sinh khả dụng của sắt trong khẩu phần ăn hỗn hợp chỉ dao động quanh mức 15,1% đến 15,5% [6]. Khi khẩu phần vốn có hiệu suất hấp thu sắt thấp như vậy, việc dung nạp thêm chất ức chế mạnh như tannin từ nước lá đậm đặc sẽ đẩy người dùng vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng hơn [3, 7].
Bằng chứng trái chiều: Sự thích nghi khi uống kéo dài?
Mặc dù các thử nghiệm bữa ăn đơn lẻ khẳng định tannin làm giảm hấp thu sắt, dữ liệu khi dùng kéo dài lại xuất hiện một số kết quả bất ngờ. Nghiên cứu thử nghiệm chéo mù đôi năm 2017 tiến hành trên 11 phụ nữ tiền mãn kinh không thiếu máu đã thử nghiệm bổ sung tannin ngưng tụ với 3 mức liều (1,5 g; 0,25 g hoặc 0,03 g), uống 3 lần/ngày trong 4 tuần liên tục [7]. Kết quả cho thấy tannin ngưng tụ không làm thay đổi sinh khả dụng của sắt (P > 0,82), đồng thời nồng độ huyết sắc tố hemoglobin (P = 0,126) và ferritin huyết thanh (P = 0,83) không bị suy giảm sau 4 tuần [7].
Cơ chế thích nghi được phát hiện thông qua các protein giàu proline dạng kiềm (bPRPs) và cystatin trong nước bọt [7]. Bổ sung tannin có mối tương quan thuận với lượng bPRP (r = 0,366; P = 0,003) và cystatin (r = 0,27; P = 0,03) [7]. Các protein này kết tủa và trung hòa bớt tannin ngay tại khoang miệng, giúp bảo vệ sắt [7]. Một bài tổng quan hệ thống cùng năm 2017 cũng chỉ ra sự mâu thuẫn: các nghiên cứu bữa ăn đơn với tannin thủy phân hoặc tannin oligomer phân tử nhỏ (như catechin, epicatechin trong trà) gây giảm mạnh sinh khả dụng, nhưng các nghiên cứu dài hạn dùng tannin ngưng tụ lại ít làm thay đổi dự trữ sắt [8].
Khoảng trống khoa học về lá nhội và giới hạn bằng chứng
Cần nhấn mạnh rằng, các nghiên cứu chuyên sâu về hấp thu sắt hiện nay chủ yếu sử dụng chiết xuất trà xanh, trà đen hoặc tannin ngưng tụ tinh khiết [4, 5, 8]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào đo lường trực tiếp tác động của nước sắc lá nhội (loại cây mọc hoang dã và trồng tại Việt Nam) lên ferritin huyết thanh hay chỉ số thiếu máu ở người. Dữ liệu cảnh báo hiện tại được ngoại suy từ cơ chế chung của nhóm hợp chất tannin và polyphenol thực vật [1, 2, 5].
Lá nhội chứa hàm lượng tannin đáng kể tạo nên vị chát đặc trưng. Khác với người tham gia thử nghiệm có chế độ ăn đầy đủ, người dân dùng nước lá nhội kéo dài thường tự ý sắc nấu rất đậm đặc [7]. Thêm vào đó, khả năng thích nghi của protein nước bọt chỉ là một phần bảo vệ và chưa chắc đã đủ để bù đắp nếu lượng tannin nạp vào vượt ngưỡng kiểm soát, nhất là trên cơ địa vốn đã thiếu hụt sắt [4, 5].
Ai nên thận trọng khi dùng nước lá nhội?
Những người có tiền sử thiếu máu do thiếu sắt, phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có chu kỳ kinh nguyệt nhiều, và phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng nước lá nhội kéo dài. Nhóm đối tượng này có nhu cầu sắt rất cao nhưng sinh khả dụng sắt từ chế độ ăn lại vốn dĩ rất thấp [3, 7].
Người ăn chay thuần hoặc người có chế độ ăn chủ yếu dựa vào thực vật cũng cần hết sức cẩn trọng. Toàn bộ lượng sắt họ nạp vào là sắt non-heme, dạng sắt chịu sự ức chế nặng nề nhất bởi tannin, phytate và chất xơ [2, 6]. Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính, người cao tuổi có khả năng hấp thu kém cũng nên tránh uống nước lá nhội thường xuyên để phòng ngừa suy giảm ferritin huyết thanh [7].
Áp dụng thực tế để bảo vệ lượng sắt của cơ thể
Để tận dụng các đặc tính thanh nhiệt của thảo mộc mà không gây hại cho nguồn dự trữ sắt, bạn nên điều chỉnh cách dùng khoa học:
- Giãn cách thời gian: Không uống nước lá nhội trong bữa ăn hoặc ngay sau khi ăn. Nên uống cách bữa ăn chính ít nhất từ 1,5 đến 2 giờ để tránh việc tannin tiếp xúc trực tiếp và liên kết với các ion sắt tự do [1, 6].
- Bổ sung chất tăng cường: Vitamin C (ascorbic acid) là chất có vai trò đối kháng mạnh mẽ nhất với tannin [2]. Vitamin C vừa ngăn hình thành phức hợp không tan, vừa khử sắt từ Fe3+ sang Fe2+ để niêm mạc ruột dễ hấp thu [2]. Hãy ăn thêm trái cây giàu vitamin C hoặc bổ sung thịt cá, gia cầm trong bữa ăn nhằm kích thích hấp thu sắt non-heme [2, 6].
- Không uống thay nước lọc: Chỉ nên dùng nước lá nhội theo từng đợt ngắn ngày (khoảng vài ngày đến một tuần) với liều lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc có vị đắng chát gắt.
Uống nước lá nhội là một kinh nghiệm dân gian hữu ích cho một số vấn đề tiêu hóa, nhưng lạm dụng kéo dài tiềm ẩn nguy cơ cản trở hấp thu sắt do sự hiện diện của polyphenol và tannin [1, 5]. Hãy giữ chế độ dinh dưỡng cân bằng, đa dạng thực phẩm và không dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào thay thế hoàn toàn nước lọc. Nếu bạn có bệnh nền hoặc nghi ngờ bị thiếu máu, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các bài thuốc truyền miệng.
