Chiết xuất lá nhội hạ đường huyết: Thử nghiệm nói gì?

Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau những bài thuốc dân gian từ các loại cây cỏ quen thuộc trong vườn nhà, trong đó có lá nhội (tên khoa học là Bischofia javanica). Không ít lời đồn thổi cho rằng việc đun nước lá cây này uống hằng ngày có thể giúp kiểm soát đường huyết nhanh chóng và thay thế hoàn toàn thuốc điều trị thông thường.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất lá nhội mới chỉ bộc lộ tiềm năng ức chế một loại men tiêu hóa tinh bột trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trong ống nghiệm và mô hình tính toán ^[1]. Đến nay, vẫn chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người bệnh đái tháo đường để khẳng định công dụng hạ đường huyết hay độ an toàn khi sử dụng điều trị lâu dài.

Tìm hiểu về cây nhội trong đời sống

Cây nhội, còn được biết đến là một loại thực vật hoang dã có thể ăn được, từ lâu đã gắn bó với ẩm thực và đời sống của nhiều vùng miền ^[1]. Các bộ phận của cây, đặc biệt là phần lá non, đôi khi được người dân sử dụng như một loại rau ăn kèm hoặc dùng nấu nước uống theo kinh nghiệm truyền miệng ^[1].

Trong bối cảnh y học cổ truyền và nghiên cứu thảo dược, nhiều loại thực vật ăn được đang được chú ý nhờ tiềm năng kép, vừa cung cấp dinh dưỡng vừa chứa các hoạt chất sinh học có triển vọng điều trị bệnh ^[1]. Cây nhội cũng không nằm ngoài xu hướng đó khi các nhà khoa học bắt đầu phân tích sâu hơn về thành phần hóa thực vật trong lá cây ^[1].

Dù được xem là nguồn nguyên liệu tự nhiên quen thuộc, việc sử dụng lá nhội với mục đích làm thuốc hạ đường huyết vẫn chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian. Đa số người dùng chỉ dùng theo cảm tính mà không nắm rõ thành phần, hoạt lực thực sự cũng như những rủi ro có thể phát sinh đối với sức khỏe chuyển hóa.

Cơ chế tác động lên đường huyết được giả định ra sao?

Để tìm hiểu khả năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết của một loại thảo dược, các nhà khoa học thường tập trung đánh giá mức độ ức chế các enzym tiêu hóa carbohydrate. Trong cơ thể, enzym alpha-amylase đóng vai trò chia cắt chuỗi tinh bột phức tạp từ thức ăn thành các phân tử đường đơn giản hơn để ruột non hấp thu vào máu.

Nếu hoạt tính của enzym alpha-amylase bị làm chậm hoặc ức chế, quá trình phân giải tinh bột sau bữa ăn sẽ diễn ra chậm lại. Nhờ đó, lượng glucose ngấm vào tuần hoàn máu không tăng vọt đột ngột, giúp đường huyết sau ăn duy trì ở mức ổn định hơn.

Trong một nghiên cứu tích hợp công bố năm 2020, chiết xuất methanol từ lá nhội (Bischofia javanica) đã được đưa vào thử nghiệm ức chế enzym alpha-amylase ^[1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất này thể hiện hoạt tính ức chế enzym phụ thuộc theo nồng độ (liều lượng tăng thì tỷ lệ ức chế tăng) ^[1]. Đây chính là cơ chế tiền lâm sàng sinh học quan trọng gợi mở tiềm năng hỗ trợ ổn định đường huyết của lá nhội ^[1].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về chiết xuất lá nhội?

Để làm rõ toàn diện các đặc tính dược lý của lá cây nhội, nghiên cứu năm 2020 đã sử dụng dịch chiết methanol từ lá (Bischofia javanica) kết hợp giữa thực nghiệm sinh học và mô hình tính toán máy tính ^[1]. Nghiên cứu tiến hành sàng lọc các nhóm hợp chất thực vật và kiểm tra độc tính tế bào sơ bộ nhằm đánh giá tính an toàn ^[1].

Kết quả thử nghiệm độc tính tế bào cho thấy các thành phần hóa thực vật quan trọng được tìm thấy trong chiết xuất lá nhội ở mức an toàn trong phạm vi thử nghiệm này ^[1]. Khi kiểm tra tác dụng hạ đường huyết thông qua thử nghiệm ức chế alpha-amylase trong ống nghiệm, nhóm nghiên cứu nhận thấy mức ức chế tăng lên tương ứng theo nồng độ sử dụng ^[1].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học còn tiến hành mô phỏng kết nối phân tử (molecular docking) trên máy tính ^[1]. Kỹ thuật này chỉ ra rằng các hoạt chất xác định từ lá nhội có ái lực gắn kết mạnh mẽ với các thụ thể đích liên quan đến các tác dụng dược lý được thử nghiệm ^[1]. Các thông số dược động học và độc tính học trên mô hình tính toán (ADME/T) cũng bước đầu xác nhận các chất này có các đặc tính thích hợp để phát triển thành thuốc ^[1].

Ngoài thử nghiệm về enzym đường huyết, nghiên cứu này còn ghi nhận chiết xuất methanol lá nhội liều 200 mg/kg và 400 mg/kg có tác dụng an thần, kéo dài thời gian ngủ do thiopental sodium gây ra ở chuột, đồng thời cho thấy tỷ lệ làm tan cục máu đông gia tăng trong thử nghiệm ly giải huyết khối ^[1]. Tổng thể nghiên cứu đánh giá lá nhội là một ứng viên tiềm năng cho ngành thực phẩm và dược phẩm trong tương lai ^[1].

Từ ống nghiệm đến thực tế: Khoảng cách còn rất lớn

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra triển vọng tích cực, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới giữa thử nghiệm invitro (trong ống nghiệm) và cơ thể sống của con người. Việc một chiết xuất ức chế được enzym alpha-amylase trong đĩa thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước lá nhội sẽ giúp hạ đường huyết ở người bệnh tiểu đường ^[1].

Trong nghiên cứu năm 2020, thử nghiệm hạ đường huyết mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm sinh hóa enzym alpha-amylase và mô hình tính toán sinh tin học, chưa có thử nghiệm can thiệp đường huyết trực tiếp trên cơ thể động vật sống hay trên người ^[1]. Việc nghiên cứu phát triển các thuốc điều trị đái tháo đường từ y học cổ truyền đòi hỏi phải trải qua nhiều mô hình đánh giá phức tạp, từ động vật mô phỏng cho đến các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng khắt khe ^[2].

Mô hình động vật là công cụ quan trọng để xác minh cơ chế sinh học, khả năng dung nạp, liều dùng hiệu quả và các rủi ro trước khi đưa thuốc vào thử nghiệm trên người ^[2]. Do chiết xuất lá nhội chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên bệnh nhân đái tháo đường, bất kỳ tuyên bố nào khẳng định lá nhội có thể "hạ đường huyết nhanh" hay "trị dứt điểm tiểu đường" đều là suy diễn vô căn cứ.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong dịch chiết tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc đun nấu lá tươi hay lá khô tại nhà. Các hoạt chất có ích có thể bị phân hủy bởi nhiệt độ cao, hoặc không đạt đủ nồng độ trị liệu khi đi qua đường tiêu hóa của người.

Những hiểu lầm nguy hại cần tránh

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là việc đồng nhất khái niệm "thảo dược tự nhiên" với "tuyệt đối lành tính". Dù nghiên cứu bước đầu nhận định các hợp chất trong lá nhội an toàn trên thử nghiệm độc tính tế bào, điều này không bảo đảm việc uống nước sắc lá nhội đậm đặc mỗi ngày là an toàn cho nội tạng con người ^[1].

Một sai lầm đặc biệt nghiêm trọng khác là người bệnh tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ để chuyển sang dùng nước lá nhội. Bệnh đái tháo đường nếu không được kiểm soát đường huyết chặt chẽ bằng phác đồ chuẩn y khoa sẽ nhanh chóng dẫn đến các biến chứng nguy hiểm ở tim mạch, thận, mắt và hệ thần kinh.

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng uống càng nhiều nước lá thảo dược thì đường huyết càng giảm nhanh. Việc hấp thu quá mức các hợp chất thực vật chưa rõ độ thanh thải có thể gây quá tải cho gan, thận, hoặc gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị mà người bệnh đang dùng.

Thêm vào đó, nghiên cứu cho thấy chiết xuất lá nhội còn có hoạt tính an thần, gây ức chế vận động và kéo dài giấc ngủ ở chuột thí nghiệm ^[1]. Nếu người dùng sử dụng tùy tiện, các tác động lên hệ thần kinh trung ương này có thể gây buồn ngủ, giảm tỉnh táo ngoài ý muốn mà không hay biết.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do dữ liệu nghiên cứu về lá nhội trên người hiện chưa được thiết lập, nhóm phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại dịch chiết hay nước sắc từ lá nhội. Tính an toàn của các hoạt chất này đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh chưa từng được nghiên cứu rõ ràng.

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết (như insulin hoặc thuốc uống) cần hết sức thận trọng. Nếu lá nhội có tác động cộng gộp làm thay đổi hấp thu đường hoặc can thiệp chuyển hóa, nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc rối loạn kiểm soát đường huyết có thể xảy ra.

Những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận mạn tính cũng cần tránh tự ý uống nước lá nhội với lượng lớn. Cơ quan khử độc và bài tiết đang suy yếu có thể gặp nguy hiểm trước các hợp chất thực vật chưa được kiểm định liều lượng an toàn lâm sàng.

Ngoài ra, những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cũng nên thận trọng, bởi nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận chiết xuất lá nhội có tiềm năng làm tan cục máu đông, có thể làm thay đổi quá trình cầm máu ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng lá nhội như một món rau gia vị hay món ăn dân dã truyền thống, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải trong bữa ăn hàng ngày, xem đó như một nguồn bổ sung rau xanh đa dạng ^[1]. Không nên xem lá nhội là một phương thuốc điều trị bệnh chuyển hóa khi chưa có khuyến cáo y tế chính thức.

Người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Mọi ý định bổ sung bất kỳ loại trà, thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào từ lá nhội đều cần được trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để phòng tránh các rủi ro tương tác.

Thay vì tìm kiếm các giải pháp hạ đường huyết tức thì từ những loại lá cây chưa rõ bằng chứng, giải pháp bền vững và an toàn nhất vẫn là duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, cắt giảm đường ngọt tinh chế, tăng cường vận động thể chất đều đặn và kiểm tra đường huyết định kỳ.

Các nghiên cứu thực nghiệm ban đầu về khả năng ức chế enzym alpha-amylase của lá nhội mở ra hướng đi mới cho ngành dược học nghiên cứu tách chiết chất trong tương lai ^[1]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị thực thụ là một chặng đường dài; người bệnh tuyệt đối không nên đánh cược sức khỏe của mình vào những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng lâm sàng.