Nhiều người tìm đến các loại nước đun thảo mộc tự nhiên với mong muốn thanh lọc cơ thể sau những ngày ăn uống quá độ. Trong số đó, nước sả gừng nổi lên như một công thức được truyền tai nhau về khả năng "đốt mỡ thừa siêu tốc" và "thải sạch độc tố gan thận" chỉ sau vài ngày sử dụng.
Tuy nhiên, niềm tin này hoàn toàn không đúng dưới góc độ sinh lý học và y học thực nghiệm. Nước sả không có hoạt tính làm tiêu biến mô mỡ dự trữ, hiện tượng sụt cân nhanh chóng thực chất chỉ là hệ quả của phản ứng lợi tiểu gây mất nước tạm thời.
Bối cảnh và sự thật đằng sau trào lưu uống nước sả gừng
Mạng xã hội thường ngập tràn các chia sẻ về phương pháp thanh lọc bằng cách uống liên tục nước nấu từ sả và gừng tươi thay cho nước lọc hàng ngày. Nhiều người cảm thấy nhẹ nhõm, bụng xẹp và giảm được từ 1 đến 2 kg chỉ sau thời gian ngắn áp dụng, khiến trào lưu này ngày càng lan rộng.
Thực tế, cân nặng sụt giảm tức thì không đồng nghĩa với việc mỡ trong cơ thể đã biến mất. Cơ chế sinh học của việc giảm cân đòi hỏi sự thâm hụt năng lượng bền vững, trong khi nước sả tác động trực tiếp lên hệ bài tiết nước tiểu, làm giảm lượng dịch ngoại bào [1]. Khi cơ thể bù đủ nước, cân nặng sẽ trở về mức ban đầu.
Hiểu lầm phổ biến: Phân biệt cơ chế lợi tiểu và quá trình đốt mỡ
Quan niệm dân gian cho rằng chiết xuất từ các loài thuộc chi Sả (Cymbopogon) có tác dụng "thải độc" cho gan và thận [2]. Điều này thường bị hiểu sai thành việc uống nước sả sẽ giúp rửa trôi các chất béo tích tụ hay cặn bã trong đường tiêu hóa ra ngoài.
Khoa học chứng minh mỡ trắng tích lũy trong cơ thể chỉ được phân giải khi quá trình chuyển hóa đòi hỏi đốt cháy lipid để tạo năng lượng. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy việc bổ sung dầu sả chanh vào khẩu phần ăn không hề làm thay đổi lượng chất béo chiết xuất từ mô cơ thịt [3]. Hoạt chất từ sả không can thiệp vào quá trình phân giải mô mỡ, sự giảm kích thước cơ thể chỉ là ảo giác do tế bào bị mất nước nhanh chóng.
Nghiên cứu lâm sàng: Nước sả gây mất nước qua đường tiểu
Để làm rõ tác động sinh lý của sả đối với hệ tuần hoàn và bài tiết, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 đã tổng hợp các thử nghiệm dùng nước hãm từ sả trên người [1]. Một thử nghiệm lâm sàng được tiến hành trên nhóm người trẻ da đen khỏe mạnh, cho họ uống nước trà sả với các mức liều 2 g, 4 g hoặc 8 g pha trong 150 ml nước mỗi ngày, kéo dài suốt 30 ngày [1].
Kết quả cho thấy ở ngày thứ 10 của thử nghiệm, tình trạng tăng bài niệu (lợi tiểu) xảy ra ở tất cả các mức liều, trong khi tình trạng tăng đào thải natri qua nước tiểu chỉ xuất hiện ở mức liều cao nhất [1]. Đến ngày thứ 30, chỉ có nhóm sử dụng liều cao 8 g mỗi ngày là duy trì được lượng nước tiểu bài tiết cao hơn so với mức ban đầu, đồng thời mức thải natri vẫn tăng ở nhóm dùng liều 2 g và 8 g [1]. Hiện tượng tăng tống khứ nước và muối khoáng này giải thích chính xác lý do người dùng sụt cân trên bàn cân nhưng không hề giảm mỡ.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi huyết áp tâm trương rõ rệt nhất khi tất cả các liều đều làm giảm huyết áp tâm trương vào ngày thứ 10, kéo theo nhịp tim tăng và áp lực mạch tăng [1]. Đến ngày thứ 30, huyết áp tâm thu chỉ còn duy trì mức thấp hơn ban đầu ở nhóm liều cao nhất 8 g, các chỉ số huyết áp khác trở lại bình thường [1]. Đáng lưu ý, nhóm uống liều 4 g hoặc 8 g có dấu hiệu tăng creatinine huyết tương và nước tiểu, tăng urê huyết tương và giảm mức lọc cầu thận ước tính, đồng thời liều 8 g làm giảm đáng kể độ pH huyết tương [1].
Hoạt tính chống oxy hóa của sả và gừng dưới góc nhìn thực nghiệm
Mặc dù không có công năng đốt mỡ, sả và gừng vẫn là các dược liệu giàu giá trị sinh học nếu được nhìn nhận đúng về mặt chống oxy hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá hàm lượng polyphenol tổng số (TPC), hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn khi phối hợp sả và gừng với các tỷ lệ (25%, 50%, 75% sả) cùng thời gian đun sôi khác nhau (5, 10, 15 phút) [4].
Kết quả chỉ ra rằng tỷ lệ phối hợp và thời gian nấu ảnh hưởng rất lớn đến hoạt tính sinh học [4]. Hàm lượng TPC dao động từ 966,7 ± 90,20 đến 1761,3 ± 81,70 µg GAE/g, trong khi khả năng dập tắt gốc tự do DPPH biến thiên từ 43,97 ± 14,99% đến 75,20 ± 8,55% [4]. Giá trị TPC và DPPH cao nhất đạt được ở mẫu trà phối hợp 75% sả đun sôi trong 15 phút [4]. Khả năng ức chế vi sinh vật cũng khác biệt tùy công thức: nồng độ diệt khuẩn tối thiểu thấp nhất đối với nấm Candida albicans thuộc về mẫu 50% sả đun 10 phút; đối với Klebsiella pneumoniae và Salmonella typhi thuộc về mẫu 75% sả đun 15 phút; và đối với Escherichia coli thuộc về mẫu 25% sả [4].
Bên cạnh đó, các loài Cymbopogon từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng với công dụng hạ sốt, giảm đau, an thần, chống viêm, chống co thắt và hỗ trợ giảm viêm loét dạ dày [2]. Hoạt chất chính citral trong sả được ghi nhận về khả năng hỗ trợ miễn dịch và kháng khuẩn [2]. Một nghiên cứu năm 2025 trên chuột mắc tiểu đường tuýp 2 cũng chỉ ra rằng chiết xuất sả và hoạt chất citral giúp ngăn ngừa sự suy giảm biểu hiện gen Nrf2, từ đó hỗ trợ chống lại stress oxy hóa do đường huyết cao [5]. Tuy nhiên, các tác dụng này đều liên quan đến phản ứng bảo vệ tế bào chứ không phải cơ chế giảm béo.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Độc giả cần hết sức tỉnh táo khi đọc các thông tin thổi phồng dược tính của thảo mộc. Hầu hết các thử nghiệm khẳng định hoạt tính chống oxy hóa, kích hoạt caspase gây chết tế bào ung thư hoặc điều biến gen của sả mới dừng lại ở quy mô tế bào in vitro hoặc mô hình động vật thí nghiệm [6], [5].
Các thử nghiệm can thiệp trên người còn rất hạn chế về số lượng đối tượng và thời gian quan sát [1]. Liều lượng dùng trong các bài thuốc dân gian hay mẹo truyền miệng hoàn toàn không được chuẩn hóa hay có sự phê duyệt khoa học chặt chẽ [2]. Vì vậy, việc gán ghép tác dụng "thanh lọc mỡ thừa" cho nước sả gừng là nhận định thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Uống nước sả liều lượng cao hoặc liên tục trong thời gian dài có thể gây ra những biến đổi bất lợi cho các cơ quan chuyển hóa. Người có tiền sử bệnh lý thận, suy giảm chức năng thận không nên tự ý dùng nước sả đậm đặc, bởi nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh mức liều 4 g và 8 g làm tăng urê, tăng creatinine và làm suy giảm mức lọc cầu thận [1].
Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp cần hết sức lưu ý vì nước chiết sả có thể gây tụt huyết áp và làm tăng phản xạ nhịp tim [1]. Phụ nữ mang thai, người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây cũng phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, tránh nguy cơ tương tác dược lý hoặc gây ảnh hưởng xấu tới cân bằng toan kiềm trong máu [1].
Áp dụng thực tế: Sử dụng an toàn và điều chỉnh lối sống
Nước sả gừng nên được thưởng thức như một loại thức uống thư giãn, làm ấm cơ thể trong những ngày lạnh hoặc kích thích tiêu hóa nhẹ nhàng sau bữa ăn. Theo quan niệm truyền thống ở nhiều nơi, một tách trà sả mỗi ngày là mức dùng vừa phải, có thể hỗ trợ nâng cao sức đề kháng chung [2].
Để đạt được hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa tối ưu, có thể kết hợp theo tỷ lệ 75% sả và 25% gừng, đun sôi kỹ trong khoảng 15 phút [4]. Tuyệt đối không nhịn ăn hoặc dùng nước sả gừng để thay thế hoàn toàn nước lọc. Nếu mục tiêu là giảm mỡ thừa và cải thiện vóc dáng, giải pháp duy nhất có hiệu quả bền vững là kiểm soát tổng lượng calo nạp vào qua chế độ ăn cân bằng, đồng thời tăng cường vận động thể lực đều đặn.
Nước sả gừng là một thức uống thảo mộc có mùi thơm dễ chịu và chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tốt cho sức khỏe tổng thể. Dù vậy, loại nước này hoàn toàn không có khả năng đào thải mỡ thừa hay thanh lọc các chất cặn bã như những lời đồn thổi trên mạng xã hội. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn khoa học, sử dụng thảo mộc ở mức độ điều độ và xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh để bảo vệ cơ thể an toàn.
