Bà bầu có nên uống trà sả? Rủi ro kích thích co bóp tử cung

Nhiều thai phụ có thói quen dùng thảo mộc để giảm ốm nghén hoặc giải tỏa căng thẳng. Trà sả chanh là thức uống phổ biến nhờ hương thơm thư giãn, dễ tìm. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu dạng trà đậm đặc hoặc tinh dầu trong thai kỳ tiềm ẩn rủi ro tác động lên cơ trơn tử cung.

Phụ nữ mang thai không nên uống trà sả đậm đặc hoặc dùng các sản phẩm chiết xuất sả liều cao. Hoạt chất chính của cây sả chanh là citral có hoạt tính sinh học trực tiếp trên cơ tử cung ^[1]. Mặc dù gia vị sả nêm trong bữa ăn hàng ngày thường vô hại, việc dung nạp hoạt chất cô đặc qua đường uống lại đòi hỏi sự cẩn trọng nghiêm ngặt.

Thói quen dùng thảo dược và nguy cơ co bóp tử cung

Thói quen sử dụng thảo mộc tự nhiên thường được nhiều người mặc định là an toàn. Dù vậy, các nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng chỉ ra một tỷ lệ đáng kể phụ nữ gặp biến cố thai kỳ có tiền sử dùng dược liệu ^[2]. Việc thiếu hiểu biết về dược lý thảo mộc có thể dẫn đến những phản ứng co thắt cơ trơn ngoài ý muốn ^[2].

Một nghiên cứu cắt ngang năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy ở Ethiopia đã khảo sát 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản ^[2]. Kết quả cho thấy 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai kỳ theo chỉ định hoặc sẩy thai tự nhiên ^[2]. Trong nhóm sẩy thai hoặc can thiệp này, có 19 phụ nữ (17,9%) đã sử dụng từ một đến ba loại cây thuốc trong thai kỳ ^[2].

Nghiên cứu cũng ghi nhận 5 phụ nữ đã sử dụng các loại thảo dược có nguy cơ gây hại tiềm ẩn ^[2]. Các rủi ro được liệt kê bao gồm nguy cơ kích thích co bóp tử cung, gây sẩy thai hoặc độc tính cho thai nhi từ các cây thuốc như Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica hay Croton macrostachyus ^[2]. Phần lớn người dùng mua thảo mộc tại chợ chiếm 76,5%, thu hái qua người thân chiếm 68,3%, và 75,2% dùng theo lời khuyên của gia đình ^[2]. Đa số dùng qua đường uống (89,7%) với liều lượng ước lượng bằng cốc nước (51,7%) ^[2].

Cơ chế tác động của citral trong sả lên cơ tử cung

Cây sả chanh chứa hàm lượng lớn hợp chất citral. Citral là một chất đối kháng kênh TRPV4 (transient potential vanilloid 4), có khả năng can thiệp vào các con đường thẩm thấu và vận chuyển nước qua kênh aquaporin 5 (AQP5) ở cơ tử cung ^[1]. Sự biến đổi của hệ thống kênh này tác động trực tiếp đến tính co cơ của tử cung ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của citral lên biểu hiện AQP5, TRPV4 và lực co bóp tử cung trên mô hình động vật ^[1]. Thí nghiệm in vitro gây co cơ tử cung bằng KCl cho thấy citral làm giảm đáng kể cơn co tử cung vào ngày thứ 22 của thai kỳ ^[1]. Đồng thời, nuôi cấy với citral làm tăng đáng kể biểu hiện của AQP5, kéo dài thời gian mang thai ở cả chuột bình thường lẫn chuột bị gây chuyển dạ sinh non bằng LPS ^[1].

Dù ở mô hình thực nghiệm citral thể hiện khả năng giãn cơ khi đối kháng TRPV4, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng sự phối hợp giữa AQP5 và TRPV4 là một chuỗi điều hòa thẩm thấu phức tạp ^[1]. Bất kỳ sự can thiệp từ hoạt chất ngoại sinh nào làm đảo lộn cân bằng ion và nước ở màng tế bào cơ tử cung đều có thể tạo phản ứng bất lợi khôn lường trên cơ thể người ^[1].

Tầm quan trọng của sự ổn định cơ trơn tử cung

Cơ tử cung trong thai kỳ bình thường cần duy trì trạng thái nghỉ ngơi để bảo đảm sự phát triển của thai nhi. Trạng thái yên tĩnh này được kiểm soát bởi các thụ thể và kênh ion, ví dụ như kênh kali TREK-1 hay hormone progesterone [3, 4]. Khi xuất hiện các kích thích co thắt quá sớm, nguy cơ sinh non hoặc tổn thương cơ học sẽ gia tăng [2, 5].

Một nghiên cứu năm 2017 chứng minh progesterone gây giãn cơ tử cung phụ thuộc vào nồng độ và làm tăng biểu hiện kênh kali TREK-1 trên chuột mang thai giai đoạn muộn ^[3]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2019 khẳng định kênh TREK-1 có vai trò quan trọng trong việc ức chế co bóp cơ tử cung người khi bị kéo căng kéo dài ^[4]. Nếu có sự can thiệp dược lý gây kích thích ngược lại hoặc can thiệp vào các thụ thể co bóp như oxytocin, tử cung có thể chuyển từ trạng thái tĩnh sang co thắt mạnh [2, 3]. Việc tự ý uống các loại dịch chiết thảo mộc không rõ nồng độ dễ làm xáo trộn các trục điều hòa nhạy cảm này.

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Các thử nghiệm dược lý chuyên sâu về hoạt chất citral của sả hiện chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột) hoặc mô cô lập ^[1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên phụ nữ mang thai để xác định ngưỡng an toàn tuyệt đối của citral.

Nghiên cứu khảo sát tại bệnh viện cho thấy nhiều loại cây thuốc dân gian tiềm ẩn nguy cơ co thắt tử cung, nhưng dữ liệu dùng thảo dược thường dựa trên lời khai hồi cứu của bệnh nhân ^[2]. Do đó, mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa một lượng trà sả cụ thể và biến cố sẩy thai vẫn chưa được lượng hóa chi tiết trên người. Mặc dù vậy, sự thiếu hụt bằng chứng an toàn lâm sàng chính là lý do y khoa yêu cầu thai phụ phải thận trọng tối đa.

Những hiểu lầm thường gặp về trà thảo mộc

Nhiều người tin rằng "thảo mộc tự nhiên thì không độc". Thực tế, các hợp chất trong thực vật chính là các hoạt chất sinh học có tính dược lý ^[2]. Việc đun nấu thành dạng trà đậm đặc hoặc uống hàng ngày với dung tích lớn (như đo bằng đơn vị cốc nước) có thể làm nồng độ hoạt chất trong máu tăng cao đột ngột ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng việc ăn sả như gia vị với việc uống trà sả chanh. Khi dùng làm gia vị trong bát canh hay món xào, hàm lượng sả ăn vào thực tế rất nhỏ. Ngược lại, trà sả thường sử dụng nhiều nhánh sả đun sôi lấy nước cốt, hoặc pha thêm tinh dầu sả, đưa vào cơ thể lượng citral cao hơn gấp nhiều lần.

Nhóm thai phụ cần tuyệt đối thận trọng

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt kiêng dùng trà sả chanh đậm đặc và các chế phẩm chứa tinh dầu sả:

• Thai phụ trong 3 tháng đầu thai kỳ: Giai đoạn phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan, rất nhạy cảm với các hoạt chất kích thích cơ tử cung [1, 7].
• Phụ nữ có tiền sử dọa sẩy thai, sẩy thai liên tiếp hoặc sinh non: Bất kỳ yếu tố nào làm thay đổi nhịp co bóp tử cung đều làm tăng rủi ro tái phát [1, 2].
• Thai phụ có sẹo mổ cũ ở tử cung hoặc từng phẫu thuật phụ khoa: Nguy cơ vỡ tử cung hoặc tai biến cơ học tăng cao nếu tử cung xuất hiện các cơn co bóp bất thường trước ngày dự sinh ^[5].
• Phụ nữ mang đa thai: Thành tử cung bị căng giãn lớn, áp lực buồng tử cung nhạy cảm hơn trước các kích thích vận mạch và cơ trơn [3, 5].

Hướng dẫn sử dụng sả an toàn cho phụ nữ mang thai

Để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé, phụ nữ mang thai nên áp dụng các nguyên tắc sau trong sinh hoạt:

• Sử dụng ở mức độ gia vị ẩm thực: Chỉ dùng sả như một loại rau thơm nêm nếm để tạo mùi cho món ăn chín. Không uống nước sả luộc thay nước lọc hàng ngày.
• Tránh xa trà sả nguyên chất đậm đặc: Không dùng các loại trà thảo mộc đóng gói chứa thành phần sả chanh chiếm tỷ lệ lớn, không uống quá nhiều lần trong tuần.
• Tuyệt đối không uống tinh dầu sả: Tinh dầu chứa hoạt chất citral ở độ tinh khiết và nồng độ rất cao, có thể gây ngộ độc hoặc rối loạn sinh lý thai kỳ ^[1].
• Kiểm tra kỹ thành phần đồ uống thảo mộc: Khi chọn trà thảo mộc giải nhiệt, cần đọc rõ nhãn mác để tránh các vị thuốc có nguy cơ gây co bóp cơ trơn tử cung ^[2].
• Tham vấn bác sĩ: Khi có bất kỳ dấu hiệu đau bụng dưới, xuất huyết âm đạo hoặc co cứng bụng, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa thăm khám ngay lập tức.

Chăm sóc thai kỳ đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng đối với từng loại đồ ăn, thức uống đưa vào cơ thể. Sả chanh an toàn khi là một nhánh gia vị nhỏ trong bữa cơm gia đình, nhưng có thể trở thành mối nguy hại nếu dùng dưới dạng nước sắc đậm đặc. Giữ chế độ dinh dưỡng đa dạng, lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là nguyên tắc hàng đầu để có một thai kỳ khỏe mạnh.