Uống nước sắc chanh trường hạ sốt: Bằng chứng khoa học nói gì?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh mẹo hạ sốt

Mỗi khi trong nhà có người bị sốt, nhiều gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền thay vì dùng thuốc tây. Trong số các cây cỏ quanh vườn, chanh trường (danh pháp khoa học thường liên hệ chi Solanum, như Solanum nigrum) thường được rỉ tai như một vị thuốc hạ nhiệt nhanh chóng. Mẹo truyền miệng khuyên dùng phần rễ hoặc thân lá của cây sắc lấy nước uống mỗi khi thân nhiệt tăng cao.

Tuy nhiên, việc tự ý hái cành lá hoặc rễ cây ngoài vườn sắc uống tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Liệu kinh nghiệm dân gian này đã được khoa học hiện đại chứng thực về độ an toàn và hiệu quả, hay mới dừng lại ở các phỏng đoán bước đầu?

Nước sắc chanh trường có thực sự hạ được sốt?

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người xác nhận việc uống nước sắc chanh trường giúp hạ sốt an toàn. Người dân tuyệt đối không dùng loại nước này thay thế các giải pháp y tế chuẩn hóa.

Tất cả các dữ liệu ghi nhận đặc tính hạ thân nhiệt của dược liệu này cho đến nay mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng. Các thử nghiệm chỉ thực hiện trên mô hình chuột bị gây sốt thực nghiệm trong phòng thí nghiệm. Thêm vào đó, chiết xuất nghiên cứu sử dụng dung môi pha chế chuẩn hóa qua đường tiêm dưới da, hoàn toàn khác cách nấu nước uống tại nhà [1, 2].

Cơ chế sinh học ghi nhận trên động vật thực nghiệm

Ở góc độ dược lý học động vật, phản ứng sốt thường gắn liền với quá trình viêm và phản ứng đau. Khi cơ thể gặp tác nhân gây sốt, hệ miễn dịch tiết ra các chất trung gian hóa học làm tăng điểm điều nhiệt ở vùng dưới đồi.

Các hợp chất tự nhiên có trong chi Solanum, điển hình là nhóm glycoalkaloid và polysaccharide, được đánh giá sở hữu nhiều hoạt tính sinh học [3, 7]. Một bài tổng quan khoa học năm 2011 chỉ ra rằng các glycoalkaloid cùng aglycone từ các loài thuộc chi Solanum thể hiện phổ tác dụng đa dạng, bao gồm kháng viêm, giảm đau và hạ sốt trong các thử nghiệm chuyên sâu ^[1]. Polysaccharide chiết xuất từ Solanum nigrum cũng được chứng minh có khả năng tác động tích cực đến độ lưu động của màng hồng cầu trên chuột thực nghiệm ^[2]. Những hoạt chất này giúp ức chế phản ứng viêm cấp tính, gián tiếp đưa thân nhiệt của động vật trở lại mức bình thường trong môi trường kiểm nghiệm khắt khe [1, 2].

Nghiên cứu chiết xuất chanh trường trên động vật nói gì?

Để đánh giá thực nghiệm tính xác thực của kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm các dạng dịch chiết khác nhau từ lá cây Solanum nigrum trên mô hình gặm nhấm.

Năm 2009, một nghiên cứu đánh giá tác dụng giảm đau, kháng viêm và hạ sốt của dịch chiết nước từ lá Solanum nigrum được công bố ^[3]. Thử nghiệm dùng 20 g bột lá khô ngâm trong nước cất với tỷ lệ 1:20 (trọng lượng/thể tích) suốt 72 giờ, tạo thành các nồng độ 10%, 50% và 100% ^[3]. Dịch chiết được tiêm dưới da cho chuột trước các bài kiểm tra 30 phút ^[3]. Trên mô hình chuột cống bị gây sốt bằng men bia (brewer's yeast), dịch chiết nước đã thể hiện hoạt tính hạ sốt có ý nghĩa thống kê (với P < 0.05) ^[3]. Hoạt tính giảm đau và chống phù chân chuột do carrageenan cũng ghi nhận sự suy giảm theo mức độ phụ thuộc nồng độ dịch chiết ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2006 tập trung khảo sát dịch chiết qua dung môi chloroform của lá Solanum nigrum ^[4]. Bột lá khô (20 g) được ngâm trong chloroform suốt 72 giờ, sau đó cho bay hơi ở 40 độ C dưới áp suất giảm thu được 1,26 g cắn khô ^[4]. Lượng cắn này hòa trong dimethylsulfoxide (DMSO) tạo dung dịch gốc 200 mg/kg, rồi pha loãng thành các liều 20 và 100 mg/kg để tiêm dưới da cho chuột với liều lượng 10 ml/kg ^[4]. Kết quả trên mô hình gây sốt bằng men bia cho thấy dịch chiết chloroform làm giảm sốt đáng kể (với P < 0.05), đồng thời giảm viêm và giảm đau rõ rệt trên chuột cống và chuột nhắt ^[4]. Tuy nhiên, các tác dụng này xảy ra độc lập với liều lượng sử dụng ^[4].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới việc dùng cho người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng ủng hộ quan niệm dân gian về khả năng kháng viêm và hạ nhiệt của cây, giá trị ứng dụng trên người vẫn còn nhiều khoảng trống lớn [1, 2].

Điểm hạn chế lớn nhất là toàn bộ dữ liệu chỉ gói gọn trên mô hình chuột cống và chuột nhắt trắng [1, 2]. Sinh lý người và loài gặm nhấm có sự chuyển hóa thuốc rất khác biệt. Liều lượng tiêm trực tiếp dưới da chuột không thể quy đổi tương đương thành thể tích nước nấu từ rễ cây uống qua đường tiêu hóa [1, 2]. Khi đi qua dạ dày, các enzyme tiêu hóa và axit dịch vị có thể phân hủy hoặc làm biến đổi hoàn toàn hoạt chất tự nhiên trước khi chúng hấp thu vào máu. Ngoài ra, việc dùng men bia để gây sốt nhân tạo trên chuột không phản ánh đầy đủ các bệnh lý phức tạp gây sốt ở người như sốt xuất huyết, cúm mùa hay nhiễm trùng huyết.

Những hiểu lầm thường gặp về việc uống nước sắc thảo dược

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên hái ngoài vườn hoàn toàn lành tính, uống vào "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là quan niệm sai lầm đặc biệt tai hại khi áp dụng cho các cây thuộc chi Solanum.

Nhóm cây này vốn chứa hàm lượng glycoalkaloid tự nhiên phân bố rải rác ở các bộ phận ^[1]. Báo cáo khoa học chỉ ra rằng glycoalkaloid là nhóm chất có khả năng gây độc tính cao đối với cơ thể nếu không được định lượng và kiểm soát đúng quy chuẩn ^[1]. Nấu nước rễ chanh trường thủ công tại nhà khiến người dùng không thể biết chính xác nồng độ độc chất hòa tan trong nước. Hơn nữa, việc tin tưởng mù quáng vào mẹo hạ sốt truyền miệng dễ làm trễ thời gian vàng cấp cứu nếu cơn sốt bắt nguồn từ nhiễm khuẩn nặng.

Những ai tuyệt đối không nên tự ý dùng chanh trường?

Với các dữ liệu độc tính đã được cảnh báo về chi thực vật này, một số nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa việc uống nước sắc chanh trường ^[1]:

• Trẻ nhỏ: Chức năng gan và thận chưa hoàn thiện, rất dễ trúng độc từ các hợp chất glycoalkaloid chưa tinh chế ^[1].
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Độc tính từ hoạt chất tự nhiên có thể qua nhau thai hoặc sữa mẹ, gây nguy hiểm cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người có tiền sử bệnh gan, suy thận: Khả năng giải độc suy giảm khiến độc tố tích tụ nhanh, gây ngộ độc cấp tính.
• Người đang dùng thuốc điều trị: Các chất trong cây có thể tương tác bất lợi với thuốc hạ sốt, kháng sinh hoặc thuốc chuyển hóa qua men gan.

Hướng dẫn xử trí cơn sốt khoa học và an toàn tại nhà

Thay vì mạo hiểm sử dụng các bài thuốc chưa được kiểm chứng lâm sàng, người bệnh cần tuân thủ các bước chăm sóc sốt chuẩn y khoa:

• Bù nước và điện giải: Sốt cao gây mất nước qua mồ hôi và hơi thở. Người bệnh cần uống nhiều nước lọc, nước oresol pha đúng tỷ lệ, hoặc nước trái cây.
• Nghỉ ngơi tại nơi thoáng khí: Mặc quần áo mỏng nhẹ, thấm hút mồ hôi tốt. Dùng khăn ấm lau các vị trí có mạch máu lớn như nách, bẹn để hỗ trợ tỏa nhiệt.
• Dùng thuốc hạ sốt tiêu chuẩn: Khi thân nhiệt vượt ngưỡng 38,5 độ C gây mệt mỏi, nên sử dụng các thuốc đã được chứng nhận an toàn như paracetamol theo đúng hướng dẫn về liều lượng trên bao bì hoặc chỉ định của dược sĩ, bác sĩ.
• Theo dõi dấu hiệu nguy hiểm: Nếu sốt cao liên tục không hạ, kèm co giật, lơ mơ, khó thở, nôn ói liên tục hoặc phát ban, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để thăm khám.

Nhìn chung, các nghiên cứu trên chuột mới chỉ gợi mở tiềm năng hạ sốt của chiết xuất cây chanh trường trong phòng thí nghiệm hóa dược [1, 2]. Người dân không nên đem sức khỏe bản thân ra thử nghiệm với các loại nước sắc truyền miệng chưa được chuẩn hóa liều lượng và độc tính. Luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi tiếp cận bất kỳ phương pháp chăm sóc sức khỏe nào.