Nhiều người tìm mua thảo dược thường nghe nhắc đến các cây họ Cà với công dụng thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ chức năng gan. Tuy nhiên, sự đa dạng của các loài thực vật cùng chi khiến không ít người nhầm lẫn giữa cây chanh trường và cây cà gai leo.
Chanh trường (Solanum spirale) và cà gai leo (Solanum procumbens) là hai loài hoàn toàn khác nhau về đặc điểm thực vật học, cấu trúc di truyền lẫn thành phần hoạt chất hóa học. Việc dùng lẫn lộn giữa hai loài này có thể khiến người dùng không đạt được mục tiêu hỗ trợ sức khỏe mong muốn, đặc biệt là trong các bài thuốc dân gian hướng đến bảo vệ gan.
Bản chất phân loại và sự khác biệt di truyền
Cả hai cây đều thuộc chi Cà (Solanum), một chi thực vật vô cùng phong phú và phức tạp về mặt tiến hóa. Nghiên cứu phát sinh loài năm 2022 phân tích vùng trình tự gen ribosome 5S IGS đã chỉ ra vị trí phân loại phân tử của chanh trường (Solanum spirale) [1].
Theo đó, Solanum spirale là loài tứ bội (tetraploid) có nguồn gốc từ vùng Đông Á [1]. Cây chanh trường có mối quan hệ di truyền đặc biệt gần gũi với loài Solanum anguivi, phản ánh nguồn gốc đa bội dị hợp (allopolyploid) với việc giữ lại trình tự 5S rDNA từ một dòng bố mẹ liên quan đến S. anguivi [1].
Trong khi đó, cà gai leo (Solanum procumbens) là loài thân bò trườn, có gai, thuộc nhóm phân loại hoàn toàn khác trong chi Cà. Sự khác biệt về mặt tế bào học và hệ gen chứng minh hai loài này phát triển theo hai nhánh tiến hóa tách biệt, dẫn đến sự khác nhau cơ bản về hình thái và sinh tổng hợp các hợp chất thứ cấp.
Nhận diện hình thái: Cây bụi đứng và cây bò có gai
Người thu hái thảo dược rất dễ phân biệt hai cây này nếu quan sát kỹ thân và cành. Về mặt sinh học, cây chanh trường (Solanum spirale) phát triển dưới dạng cây bụi mọc thẳng đứng (erect shrub) [2].
Chanh trường thường phân bố ở các vùng bìa rừng cây bụi hoặc các vùng đất hoang ở độ cao từ 500 đến 1900 m [2]. Thân cây chanh trường không có hệ thống gai cong sắc nhọn bao phủ dày đặc, lá cây thường mềm và có thể dùng làm rau rừng ăn được ở một số vùng bản địa [2].
Ngược lại, cà gai leo (Solanum procumbens) đúng như tên gọi của nó, mang đặc tính thân cành bò trườn hoặc leo bám, phân cành nhiều và bao phủ đầy gai cong sắc nhọn. Hoa cà gai leo nhỏ, màu tím nhạt hoặc trắng, quả mọng hình cầu chuyển màu đỏ tươi khi chín. Sự khác biệt giữa một cây thân bụi đứng không gai và một cây thân bò gai góc là tiêu chí trực quan rõ ràng nhất giúp tránh nhầm lẫn khi thu hái tự nhiên.
Khác biệt về thành phần hoạt chất đặc trưng
Giá trị dược liệu của mỗi loài cây phụ thuộc vào hệ hợp chất thứ cấp mà cây tích lũy. Cây chanh trường chứa các hoạt chất đặc trưng thuộc nhóm glycoalkaloid steroid C27 [2].
Nghiên cứu hóa thực vật năm 2016 đã phân lập được ba glycoalkaloid steroid C27 mới từ quả cây chanh trường (Solanum spirale), được đặt tên là spiraloside A, B và C [2]. Ngoài ra, cây chanh trường còn chứa các thành phần dầu, saponin steroid, alkaloid steroid có hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và độc tế bào [2].
Trong khi đó, các nghiên cứu hóa học trên phần trên mặt đất của cây cà gai leo (Solanum procumbens) lại phân lập được các hợp chất nhóm neolignan [3]. Cụ thể, nghiên cứu năm 2022 đã chiết xuất phân đoạn ethyl acetate từ cà gai leo và tìm thấy bảy hợp chất, bao gồm một neolignan 8,3' mới có tên là solacanin A [3]. Sự hiện diện của solacanin A cùng khung cấu trúc neolignan tạo nên dấu ấn hóa học riêng biệt của cà gai leo, không trùng lặp với hệ thống glycoalkaloid spiraloside của chanh trường.
Tác dụng sinh học: Hỗ trợ hô hấp hay chuyển hóa?
Sự khác biệt về hoạt chất dẫn đến công năng sinh học được ghi nhận của hai loài cũng đi theo các hướng khác biệt. Trong y học dân gian của dân tộc Di (Trung Quốc), cây chanh trường mang tên "Li Fei San" và có lịch sử lâu đời được sử dụng làm chất chống ho và chống viêm [2].
Tổng lượng alkaloid chiết xuất từ Solanum spirale khi thử nghiệm trên mô hình động vật nguyên vẹn đã được chứng minh có tác dụng giảm ho và long đờm [2]. Hoạt tính sinh học của nhóm glycoalkaloid steroid chiết từ các loài chi Cà này thường liên quan đến ức chế acetylcholinesterase, kháng nấm và giảm ho hơn là đích tác động trực tiếp trên tế bào nhu mô gan [2].
Ngược lại, các nghiên cứu hiện đại về cà gai leo (Solanum procumbens) tập trung vào những hướng tác động sinh học khác. Hợp chất mới solacanin A cùng các hợp chất đi kèm phân lập từ cà gai leo đã được thử nghiệm hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase [3].
Kết quả cho thấy hợp chất số 1 (solacanin A) cùng các hợp chất số 3, 4, 5, 6 thể hiện hoạt tính ức chế alpha-glucosidase rõ rệt với giá trị IC50 lần lượt là 221,5 microM; 18,9 microM; 6,0 microM; 104,1 microM và 219,7 microM [3]. Hợp chất số 4 thể hiện khả năng ức chế enzyme rất mạnh ở nồng độ chỉ 6,0 microM [3]. Alpha-glucosidase là enzyme liên quan đến quá trình phân giải carbohydrate, gợi mở tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa đường của cà gai leo.
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 về hạt nano kẽm oxit tổng hợp sinh học từ cà gai leo (SP-ZnONP) đã kiểm tra tác động trên tế bào ung thư phổi A549 [4]. Thử nghiệm cho thấy SP-ZnONP gây chết tế bào thông qua cơ chế kích hoạt chết rụng tế bào (apoptosis) theo nồng độ, với nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) đo được là 61,28 microg/mL [4].
Cơ chế được xác định là do SP-ZnONP làm gia tăng mức độ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), dẫn đến peroxy hóa lipid và làm giảm nồng độ nitric oxide trong tế bào A549 [4]. Các thử nghiệm này cho thấy hướng nghiên cứu của cà gai leo nghiêng về các tế bào chuyển hóa và ung bướu trong môi trường ống nghiệm.
Nhầm lẫn thường gặp và rủi ro trong bài thuốc gan
Quan niệm dân gian thường gom chung các cây có quả mọng họ Cà vào danh mục thảo dược "mát gan, tiêu độc". Đây là nguyên nhân chính dẫn đến việc thay thế chanh trường cho cà gai leo khi người dùng tự ý tìm kiếm dược liệu phơi khô băm nhỏ.
Khi đã cắt lát phơi khô, thân gỗ của cây chanh trường và thân cành cà gai leo rất khó phân biệt bằng mắt thường nếu không có quả hoặc lá đi kèm. Nếu một người mắc bệnh lý gan mạn tính dùng chanh trường để thay cho cà gai leo, người đó sẽ tiếp nhận nhóm spiraloside và alkaloid có tác dụng chính lên đường hô hấp (giảm ho, long đờm) [2], hoàn toàn không đạt được mục tiêu sinh học mà các hợp chất của cà gai leo hướng tới.
Hơn nữa, các loài họ Cà nói chung đều chứa các glycoalkaloid steroid [2]. Các chất này khi sử dụng không đúng liều lượng hoặc cơ địa không phù hợp có thể gây độc tế bào hoặc gánh nặng đào thải cho các cơ quan nội tạng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Cả chanh trường và cà gai leo đều là những thảo dược có hoạt tính sinh học mạnh, không thể tùy tiện sử dụng như các loại trà thảo mộc thông thường. Những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:
Người mắc bệnh gan nặng hoặc suy giảm chức năng gan giai đoạn tiến triển không được tự ý sắc uống các loại cây họ Cà không rõ nguồn gốc. Việc đưa thêm các hoạt chất alkaloid hoặc saponin steroid phức tạp [2] vào cơ thể có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa của gan.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng các dịch chiết thô từ chanh trường hoặc các chế phẩm cà gai leo nồng độ cao do nguy cơ co bóp hoặc độc tính tế bào tiềm ẩn. Người có tiền sử dị ứng với thực vật họ Cà cũng cần tránh dùng. Luôn luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền trước khi bổ sung bất kỳ bài thuốc nào vào liệu trình điều trị bệnh nền.
Áp dụng thực tế để tránh dùng nhầm
Để bảo vệ sức khỏe và sử dụng dược liệu đúng mục đích, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc nhận diện và chọn lọc cẩn trọng trong đời sống:
Thứ nhất, ưu tiên nguồn dược liệu được tiêu chuẩn hóa. Nếu mục tiêu là hỗ trợ điều trị các vấn đề gan mật, người dùng nên tìm kiếm các sản phẩm cà gai leo đã được chuẩn hóa quy trình chiết xuất, có nguồn gốc rõ ràng, kiểm định hàm lượng hoạt chất thay vì mua cây khô trôi nổi ngoài chợ.
Thứ hai, quan sát hình dạng khi cây còn tươi. Nếu tự thu hái hoặc trồng trong vườn nhà, hãy nhớ chanh trường là cây bụi đứng, không gai sắc nhọn [2]; còn cà gai leo là thân mềm bò lan rải rác gai nhọn.
Thứ ba, hiểu đúng công dụng của chanh trường. Trong y học bản địa, chanh trường thường được dùng hỗ trợ đường hô hấp để giảm ho, long đờm, chống viêm hoặc lá non làm rau ăn [2], không phải là vị thuốc chủ lực trong các phác đồ hỗ trợ viêm gan.
Việc phân biệt rõ ràng giữa chanh trường và cà gai leo giúp tránh những sai lầm đáng tiếc trong chăm sóc sức khỏe. Hãy lựa chọn thảo dược dựa trên cơ sở phân loại khoa học và hướng dẫn chuyên môn để đạt được hiệu quả an toàn nhất.
