Uống nước sắc hoa ngọc lan tây có an toàn không?

Thói quen dùng thảo mộc và câu hỏi về hoa ngọc lan tây

Nhiều người Việt có thói quen hái các loại hoa thơm trong vườn nhà phơi khô rồi hãm nước sôi uống như một dạng trà dưỡng sinh thanh nhiệt. Hoa ngọc lan tây, hay còn gọi là hoàng lan (danh pháp khoa học: Cananga odorata), sở hữu hương thơm nồng nàn quyến rũ, thường được dùng để cài tóc, ướp thơm hoặc chiết xuất hương liệu ^[1]. Thấy hoa có mùi thơm đặc trưng, không ít người thắc mắc liệu việc đun sắc cánh hoa ngọc lan tây để uống nước có tốt cho sức khỏe hoặc an toàn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng khoa học hiện nay: Việc tự ý sắc hoa ngọc lan tây lấy nước uống tiềm ẩn nhiều rủi ro và không được khuyến cáo về mặt an toàn thực phẩm. Trong khi tinh dầu từ loài hoa này chủ yếu được nghiên cứu và ứng dụng qua đường hít ngửi ngoài da hoặc dùng ở nồng độ cực nhỏ làm phụ gia thực phẩm, dữ liệu an toàn về việc uống nước sắc đậm đặc từ cánh hoa gần như hoàn toàn thiếu vắng ^[2].

Thành phần hóa học phức tạp trong hoa ngọc lan tây

Ngọc lan tây là loài cây thân gỗ nhiệt đới thuộc họ Na (Annonaceae), mọc tự nhiên và được trồng tại nhiều quốc gia như Indonesia, Philippines, Việt Nam, Trung Quốc và Madagascar ^[1]. Mùi thơm của hoa đến từ một hỗn hợp hóa học rất phức tạp chứa nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi [1, 3].

Các phân tích hóa thực vật cho thấy trong suốt quá trình phát triển của hoa, từ lúc còn là nụ, nở rộ cho đến khi tàn và khô, người ta đã phát hiện tới 92 hợp chất hữu cơ dễ bay hơi khác nhau ^[1]. Nhóm chất chiếm tỷ lệ lớn nhất là beta-caryophyllene, dao động từ 15,05% đến 33,30% tùy vào giai đoạn phát triển ^[1]. Ngoài ra, hoa còn chứa nhiều chất khác như beta-cubebene, d-germacrene, benzyl benzoate và alpha-cubebene, phân bố trong các nhóm hydrocacbon, este, cồn, andehit, phenol, axit, xeton và ete ^[1].

Hàm lượng và tỷ lệ các chất này thay đổi mạnh tùy vào thời điểm thu hái, trong đó giai đoạn hoa nở rộ ghi nhận số lượng hợp chất hữu cơ dễ bay hơi nhiều nhất ^[1]. Khi đun sôi hoa tươi hoặc khô trong nước, nhiệt độ cao sẽ giải phóng và phân tán các hợp chất này vào nước. Việc dung nạp một lượng lớn các hợp chất phức tạp chưa qua tinh chế hay định lượng kiểm soát có thể gây ra những phản ứng bất lợi khó lường cho hệ tiêu hóa và các cơ quan nội tạng.

Tinh dầu ngọc lan tây trong thực phẩm: Liều lượng cực nhỏ

Một số người cho rằng vì tinh dầu ngọc lan tây được sử dụng trong ngành công nghiệp chế biến thực phẩm nên việc uống nước hoa tươi cũng sẽ vô hại. Đây là một quan niệm sai lầm về mặt liều lượng và độc tính.

Một đánh giá an toàn toàn diện công bố năm 2008 về việc sử dụng ngọc lan tây làm thành phần thực phẩm ghi nhận: Tinh dầu ngọc lan tây thu được từ quá trình chưng cất hoa tươi bằng nước hoặc hơi nước được dùng làm hương liệu thực phẩm với lịch sử lâu dài ^[2]. Tuy nhiên, mức độ tiêu thụ ước tính của con người từ việc dùng làm hương liệu thực phẩm chỉ vào khoảng 0,0001 mg/kg thể trọng mỗi ngày ^[2]. Ở mức hấp thu cực kỳ nhỏ này, tinh dầu ngọc lan tây không gây rủi ro sức khỏe cho con người và chưa từng có ghi nhận về phản ứng dị ứng khi tiếp xúc qua đường ăn uống ^[2].

Dù vậy, báo cáo cũng nhấn mạnh rằng ngoài lượng dùng hương liệu vi lượng nói trên, không có thêm dữ liệu độc tính nào khác được báo cáo đối với việc dùng qua đường miệng ^[2]. Một nghiên cứu độc tính bán trường diễn qua đường hô hấp trên hỗn hợp nguyên liệu hương thơm chứa tinh dầu này không thấy tác dụng phụ, nhưng giá trị liên quan đến đánh giá rủi ro ngộ độc đường uống thực phẩm là rất thấp ^[2]. Tự nấu nước sắc hoa ngọc lan tây tại nhà sẽ khiến cơ thể hấp thu lượng hoạt chất cao hơn hàng nghìn lần so với mức phụ gia 0,0001 mg/kg/ngày này ^[2].

Đến năm 2022, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) công bố ý kiến khoa học về việc sử dụng tinh dầu hoa ngọc lan tây làm phụ gia cảm quan trong thức ăn chăn nuôi và nước uống cho động vật ^[3]. Báo cáo kết luận tinh dầu an toàn cho các loài vật với mức giới hạn tối đa rất nghiêm ngặt trong thức ăn hoàn chỉnh, ví dụ 1 mg/kg thức ăn đối với gà vỗ béo và mèo; 1,5 mg/kg đối với gà đẻ trứng, gà tây và thỏ; 2 mg/kg đối với heo con; 2,5 mg/kg đối với heo vỗ béo; 3 mg/kg đối với heo nái; 4,5 mg/kg đối với bò thịt, cừu, dê, ngựa; và 5 mg/kg đối với bê, cá, chó ^[3].

Cơ quan này lưu ý rằng việc dùng trong nước uống của động vật chỉ an toàn khi tổng lượng nạp hằng ngày không vượt quá giới hạn an toàn qua thức ăn ^[3]. Đồng thời, tinh dầu này được coi là chất gây kích ứng da, mắt và có nguy cơ gây mẫn cảm cho da và đường hô hấp ^[3].

Hoạt tính sinh học mạnh và bằng chứng về độc tính

Nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy các bộ phận của cây ngọc lan tây chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học rất mạnh, thậm chí có khả năng diệt trừ sâu bọ và tác động tiêu cực đến chức năng sinh sản ở động vật thử nghiệm.

Một nghiên cứu năm 2015 đã chứng minh tinh dầu từ lá ngọc lan tây có đặc tính diệt côn trùng lưu trữ nông sản (Sitophilus zeamais) ^[4]. Khi bôi ngoài da, tinh dầu lá ngọc lan tây thể hiện độc tính diệt sâu mọt với liều gây chết 50% cá thể (LD50) là 33,14 microgam/con trưởng thành; còn trong thử nghiệm độc tính qua đường xông hơi xua mọt ngô, giá trị LD50 đạt 14,77 mg/L ^[4]. Tác dụng diệt côn trùng này được cho là do sự hiện diện của linalool, một chất có khả năng ức chế cạnh tranh men acetylcholinesterase trong hệ thần kinh của côn trùng ^[4].

Ngoài ra, tinh dầu hoa ngọc lan tây cũng được nghiên cứu rộng rãi để làm chất xua đuổi và tiêu diệt muỗi truyền bệnh như Aedes aegypti, Anopheles dirus và Culex quinquefasciatus [2, 5]. Thử nghiệm cho thấy tinh dầu hoa ngọc lan tây 10% có khả năng ngăn cản muỗi cái đẻ trứng đạt từ 97,1% đến 100%, tỷ lệ hạ gục muỗi trưởng thành đạt từ 96% đến 100%, đồng thời có độc tính diệt ấu trùng và bọ gậy rất rõ rệt ^[5]. Nồng độ bôi ngoài da ở dạng nhũ hóa trong dầu đậu nành có tác dụng xua muỗi với giá trị ED50 từ dưới 0,003 mg/cm2 đến 2,149 mg/cm2 tùy loài ^[4].

Đặc biệt, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2009 trên chuột cống đực trắng giống Sprague Dawley (trọng lượng 150 ± 5 g) đã kiểm tra tác động chống thụ thai của chiết xuất ethanol 50% từ vỏ rễ cây ngọc lan tây so sánh với chất triệt sản gossypol ^[6]. Chiết xuất này được cho chuột uống liên tục trong 60 ngày ^[6]. Kết quả phân tích vào ngày thứ 61 cho thấy, dù chỉ số sinh sản và số lượng tinh trùng không đổi so với nhóm dùng gossypol, nhưng chiết xuất ngọc lan tây đường uống đã gây biến đổi hình thái tinh trùng rõ rệt ^[6].

Nó cũng làm thay đổi có ý nghĩa thống kê hoạt tính của các men quan trọng trong tinh hoàn gồm HMG CoA reductase, 3beta-hydroxy steroid dehydrogenase, glucose-6-phosphate dehydrogenase, làm biến đổi cholesterol, protein tinh hoàn và nồng độ testosterone trong huyết thanh ^[6]. Mặc dù khả năng di chuyển của tinh trùng chuột phục hồi hoàn toàn sau 15 ngày ngừng uống chiết xuất ngọc lan tây, nghiên cứu vẫn kết luận hoạt chất protein 52 kd trong ngọc lan tây có tác dụng gây độc tinh trùng và chống thụ thai ^[6]. Dù thí nghiệm thực hiện trên vỏ rễ chuột, phát hiện này là hồi chuông cảnh báo về nguy cơ tiềm ẩn của việc uống nước chiết xuất đậm đặc từ loài cây này lên hệ nội tiết và sinh sản.

Thiếu hoàn toàn nghiên cứu lâm sàng về đường uống

Sự an toàn của một loài thực vật khi dùng làm thuốc phụ thuộc hoàn toàn vào cách sử dụng: xông ngửi ngoài da, bôi thoa, hay uống trực tiếp. Đối với ngọc lan tây, phần lớn các dữ liệu được ghi nhận là qua đường xông hít hương liệu và sử dụng ngoài da trong mỹ phẩm [1, 3].

Ngay cả khi dùng ngoài da, tinh dầu ngọc lan tây đã được y văn ghi nhận là chất gây mẫn cảm và dị ứng da ở cả người lẫn động vật, dù chưa xác định chính xác thành phần hóa học nào gây ra phản ứng này [1, 6]. EFSA cũng phân loại tinh dầu ngọc lan tây là chất gây kích ứng cho da, mắt và nhạy cảm hô hấp ^[3].

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh việc đun nước sắc hoa ngọc lan tây để uống là an toàn hoặc mang lại công dụng chữa bệnh cụ thể. Dữ liệu duy nhất về đường uống ở người chỉ là mức phụ gia thực phẩm 0,0001 mg/kg/ngày dùng trong quy mô công nghiệp ^[2]. Mọi suy đoán cho rằng uống nước hoa ngọc lan tây giúp an thần, mát gan hay bồi bổ sức khỏe đều là những kinh nghiệm truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng và có thể đem lại nhiều tác dụng không mong muốn.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Do thiếu hụt dữ liệu an toàn đường uống và các bằng chứng về độc tính sinh học trên động vật, những đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa việc uống nước sắc hoa ngọc lan tây:

• Nam giới trong độ tuổi sinh sản hoặc đang điều trị hiếm muộn: Do chiết xuất từ cây ngọc lan tây từng được chứng minh gây biến đổi hình thái tinh trùng, ảnh hưởng nồng độ testosterone và enzym tạo hormone sinh dục trên chuột ^[6].
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của dịch chiết hoa ngọc lan tây trên phụ nữ mang thai hoặc sự bài tiết qua sữa mẹ.
• Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng: Tinh dầu hoa vốn là chất có khả năng gây dị ứng và mẫn cảm cao ở người [1, 6].
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc nạp các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi phức tạp với liều không kiểm soát có thể gia tăng gánh nặng chuyển hóa và đào thải cho cơ thể.

Sử dụng ngọc lan tây sao cho đúng cách?

Để tận hưởng những giá trị thực tế của hoa ngọc lan tây mà không gây tổn hại cho sức khỏe, người dân nên ứng dụng theo các phương thức đã được nghiên cứu và kiểm chứng:

• Sử dụng hương thơm tự nhiên: Thu hái hoa tươi để trong phòng kín, xe hơi hoặc kết thành vòng hoa nhằm tạo mùi hương thư giãn nhẹ nhàng cho không gian sống ^[1].
• Xông tinh dầu ngực hoặc khuếch tán: Sử dụng tinh dầu ngọc lan tây nguyên chất qua máy khuếch tán không khí ở nồng độ loãng theo hướng dẫn của nhà sản xuất để khử mùi, hỗ trợ thư giãn tinh thần ^[2].
• Thận trọng khi bôi ngoài da: Vì tinh dầu ngọc lan tây có thể gây kích ứng và mẫn cảm da [1, 6], nếu muốn dùng ngoài da (như pha dầu massage), cần pha loãng với dầu nền (dầu dừa, dầu ô liu) và thoa thử một lượng nhỏ trên vùng da cổ tay trước khi dùng rộng rãi.
• Không tự chế nước uống: Tuyệt đối không tự hái hoa tươi hay phơi hoa khô để đun sắc nước uống thay trà khi chưa có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.

Lời kết

Hoa ngọc lan tây là nguồn nguyên liệu quý giá cho ngành công nghiệp sản xuất nước hoa, mỹ phẩm và xua đuổi côn trùng [2, 3, 5]. Tuy nhiên, việc sử dụng các bộ phận của loài cây này qua đường uống đậm đặc dưới dạng nước sắc lại tiềm ẩn nhiều rủi ro về kích ứng và độc tính sinh học [1, 4]. Người dân không nên chạy theo những lời đồn đoán chưa được kiểm chứng để tự ý nấu nước hoa uống, tránh gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe. Khi gặp các vấn đề về thể chất, giải pháp an toàn nhất luôn là tham khảo ý kiến của các bác sĩ và chuyên gia y tế.