Tại các buổi tiệc, nhiều người thích pha rượu mạnh với nước ngọt có gas cho dễ uống và nghĩ cách pha loãng này giúp lâu say hơn. Tuy nhiên, không ít người nhận thấy mình choáng váng nhanh hơn hẳn dù uống cùng một lượng rượu như khi uống nguyên chất.
Thực tế, pha rượu với nước có gas hoặc nước ngọt ăn kiêng làm tăng tốc độ hấp thu cồn vào máu, khiến nồng độ cồn trong máu và hơi thở tăng nhanh hơn [1][2][3]. Khí carbon dioxide (CO2) cùng chất tạo ngọt nhân tạo trong các loại nước pha chế thúc đẩy quá trình chuyển hóa cồn qua đường tiêu hóa, gây say nhanh và mạnh hơn [4][2].
Cơ chế làm tăng tốc độ hấp thu cồn trong dạ dày
Tốc độ hấp thu và đào thải cồn vốn khác biệt lớn giữa từng cá nhân và chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố [1]. Khi bạn uống rượu, nồng độ cồn và loại nước pha kèm đóng vai trò quyết định đến tốc độ cồn đi vào máu [1].
Khí CO2 trong đồ uống có gas như rượu sâm panh hay nước ngọt có gas có khả năng đẩy nhanh tốc độ hấp thu cồn, dẫn đến tình trạng say xỉn diễn ra nhanh hoặc nghiêm trọng hơn [4]. Bên cạnh việc pha loãng làm thay đổi nồng độ rượu, bản thân bọt khí tạo ra sự khác biệt đáng kể về tốc độ hấp thu so với nước lọc thông thường [1].
Ngoài khí gas, thành phần đường hoặc chất tạo ngọt trong nước ngọt cũng tác động trực tiếp đến tốc độ làm rỗng dạ dày [2]. Dạ dày giữ vai trò như một trạm kiểm soát trước khi đẩy thức ăn và đồ uống xuống phần tiếp theo của hệ tiêu hóa. Nước ngọt có đường thông thường (chứa sucrose) có mức năng lượng cao hơn nên làm dạ dày rỗng chậm hơn [2]. Ngược lại, nước ngọt ăn kiêng chứa chất tạo ngọt nhân tạo làm giảm thời gian làm rỗng dạ dày, khiến rượu thoát khỏi dạ dày nhanh hơn và đẩy nồng độ cồn trong máu tăng vọt [5][2].
Bằng chứng từ nghiên cứu về khí CO2 và độ pha loãng
Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã đánh giá tác động của khí CO2 trong rượu sâm panh lên hiệu suất tâm vận động và nồng độ cồn trong máu [4]. Nhóm nghiên cứu thực hiện thử nghiệm chéo trên 12 người, cho họ uống lượng cồn tương đương 0,6 g trên mỗi kg trọng lượng cơ thể dưới hai dạng: rượu sâm panh nguyên bản có gas và rượu sâm panh đã loại bỏ hoàn toàn khí CO2 [4]. Kết quả cho thấy rượu sâm panh có gas tạo ra nồng độ cồn trong máu cao hơn đáng kể và làm tăng thời gian phản xạ trong bài kiểm tra phân chia sự chú ý so với rượu đã tách gas [4].
Đến năm 2007, một nghiên cứu khác tiếp tục kiểm tra tác động của nồng độ cồn và loại nước pha trong môi trường kiểm soát trên 21 tình nguyện viên gồm 12 nam và 9 nữ [1]. Những người tham gia uống rượu trong 3 dịp riêng biệt sau một đêm nhịn ăn, thời gian uống gói gọn trong 5 phút và được đo nồng độ cồn trong hơi thở suốt 4 giờ [1]. Ba loại đồ uống gồm: rượu vodka nguyên chất nồng độ 37,5%, rượu vodka pha nước lọc còn nồng độ 18,75% và rượu vodka pha nước có gas cùng nồng độ 18,75% [1].
Kết quả ghi nhận 20 trên 21 người hấp thu rượu pha loãng nhanh hơn đáng kể so với rượu vodka nguyên chất [1]. Khi xét riêng tác động của nước có gas, 14 trên 21 người hấp thu cồn nhanh hơn so với khi pha nước lọc, trong khi 7 người không thay đổi hoặc giảm tốc độ [1]. Tốc độ hấp thu trung bình của rượu pha nước có gas đạt 4,39 mg/100ml/phút, cao hơn rõ rệt so với mức 1,08 mg/100ml/phút của rượu pha nước lọc [1].
Tác động cộng hưởng từ nước ngọt ăn kiêng và caffeine
Không chỉ bọt khí CO2, việc chọn nước ngọt ăn kiêng (diet) để pha rượu nhằm giảm calo cũng làm tăng tốc độ say [2][3]. Một nghiên cứu năm 2006 đã khảo sát 8 nam giới khỏe mạnh trong hai ngày ngẫu nhiên [2]. Mỗi ngày, họ uống 600 ml hỗn hợp rượu vodka hương cam chứa 30 g cồn, pha với nước ngọt thường có đường sucrose (tổng 478 kcal) hoặc nước ngọt ăn kiêng chứa chất tạo ngọt nhân tạo (225 kcal) [2].
Qua đo siêu âm, thời gian làm rỗng một nửa dạ dày ở nhóm uống nước ngọt ăn kiêng chỉ mất trung bình 21,1 phút, nhanh hơn đáng kể so với mức 36,3 phút của nhóm uống nước ngọt có đường [2]. Đỉnh nồng độ cồn trong máu của nhóm pha nước ăn kiêng đạt 0,053 g%, vượt xa mức 0,034 g% của nhóm pha nước ngọt thường trong khoảng thời gian theo dõi từ 0 đến 180 phút [2].
Một nghiên cứu mù đôi công bố năm 2016 cũng kiểm tra nồng độ cồn trong hơi thở ở nhóm người có thói quen uống rượu xã giao (trung bình 1,1 lần mỗi tuần, mỗi lần khoảng 3,48 ly tiêu chuẩn trong 3,33 giờ) [6]. Người tham gia uống hết phần rượu pha trong 10 phút với hai mức liều 0,91 ml/kg và 1,82 ml/kg, sau đó đo hơi thở tại các mốc 30, 40, 70, 80, 90, 120, 150 và 180 phút [6]. Ở liều 0,91 ml/kg, rượu pha nước ngọt ăn kiêng cho nồng độ cồn trong hơi thở cao hơn đáng kể tại mọi mốc thời gian đo so với rượu pha nước ngọt thường [6].
Trong môi trường thực tế tại các quán bar, sự kết hợp giữa chất tạo ngọt nhân tạo và caffeine trong nước ngọt có gas ăn kiêng (diet cola) càng làm rõ nguy cơ này [5][7]. Một nghiên cứu năm 2011 phân tích dữ liệu từ 413 khách hàng rời quán bar vào ban đêm trong hai năm 2008 và 2010 [5]. Khoảng 33,9% khách hàng dùng đồ uống có chứa caffeine để pha rượu, trong đó nước ngọt cola phổ biến hơn nhiều so với nước tăng lực [5]. Nam giới chiếm 75% số người pha rượu với cola có đường, trong khi phụ nữ chiếm 57% số người chọn diet cola [5]. Sau khi hiệu chỉnh số lượng ly đã uống, việc pha rượu với diet cola có mối liên hệ chặt chẽ với mức độ say xỉn cao hơn, trong khi cola thường có đường và nước tăng lực không cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê này [5][7].
Một khảo sát khác năm 2017 trên 686 sinh viên đại học (73% là nữ) cho thấy khoảng 36% có thói quen pha rượu với đồ uống ăn kiêng ít nhất một lần mỗi tháng [3]. Nhóm sinh viên này gặp nhiều vấn đề liên quan đến rượu hơn, và tần suất uống càng dày thì rủi ro gặp rắc rối do rượu càng tăng, bất kể giới tính, chỉ số khối cơ thể (BMI) hay hành vi nhịn ăn khi uống rượu [3].
Những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Các nghiên cứu hiện có đã chỉ ra cơ chế rõ ràng về tốc độ hấp thu cồn và thời gian làm rỗng dạ dày, nhưng vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Một số thử nghiệm trong phòng thí nghiệm có quy mô mẫu khá nhỏ, chẳng hạn chỉ gồm 8 nam giới hoặc 12 người tham gia, và diễn ra trong điều kiện nhịn ăn qua đêm hoặc uống nhanh trong 5 đến 10 phút [1][4][2][6].
Ngoài ra, phản ứng của cơ thể với nước có gas không hoàn toàn đồng nhất ở tất cả mọi người, khi vẫn có một tỷ lệ nhỏ người tham gia không tăng tốc độ hấp thu cồn khi pha nước có gas [1]. Các nhà khoa học cũng lưu ý cần nghiên cứu thêm về sự khác biệt giới tính trong thời gian làm rỗng dạ dày khi dùng đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo và caffeine, cũng như tác động chưa rõ ràng của các loại nước tăng lực không đường trên thị trường [7].
Hiểu lầm thường gặp khi pha chế rượu
Hiểu lầm phổ biến nhất là cứ pha loãng rượu mạnh với bất kỳ loại nước ngọt nào cũng giúp giảm say. Nghiên cứu cho thấy ngay cả khi pha loãng rượu vodka từ 37,5% xuống 18,75%, cơ thể vẫn hấp thu lượng cồn pha loãng này vào máu với tốc độ nhanh hơn rượu nguyên chất [1]. Khi cộng thêm khí CO2 từ nước có gas, tốc độ cồn ngấm vào máu càng tăng vọt [1].
Hiểu lầm thứ hai là chọn nước ngọt ăn kiêng (diet soda) để pha rượu giúp "uống lành mạnh" và ít tác hại hơn. Việc thiếu đường sucrose khiến dạ dày không giữ rượu lại lâu, làm cồn tràn xuống ruột và ngấm vào máu nhanh hơn, khiến người uống đạt đỉnh nồng độ cồn cao hơn hẳn dù uống cùng một lượng rượu [2][3]. Vị ngọt và ga mát lạnh còn che lấp vị nồng của cồn, dễ khiến người uống tiêu thụ nhanh trong thời gian ngắn.
Ai nên thận trọng khi dùng rượu pha nước có gas?
Những người chuẩn bị điều khiển phương tiện giao thông hoặc làm công việc đòi hỏi sự tập trung tuyệt đối cần đặc biệt tránh xa rượu bia nói chung và rượu pha nước có gas nói riêng. Khí CO2 trong đồ uống có cồn làm suy giảm khả năng phân chia sự chú ý và kéo dài thời gian phản xạ [4], trong khi nước ngọt ăn kiêng có gas làm tăng nồng độ cồn thực tế dẫn đến nguy cơ lái xe mất an toàn [5].
Phụ nữ và người trẻ tuổi có xu hướng chuộng pha rượu với nước ngọt ăn kiêng để kiểm soát cân nặng cũng cần hết sức lưu ý, vì đây là nhóm ghi nhận tỷ lệ sử dụng cao và dễ chịu tác động nồng độ cồn trong hơi thở tăng vọt [5][3][7]. Những người có bệnh lý nền về dạ dày, gan, tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ về việc kiêng khem đồ uống có cồn, tuyệt đối không tự ý dùng rượu pha chế để tránh tương tác bất lợi.
Cách áp dụng thực tế để hạn chế say nhanh
Để giảm tốc độ hấp thu cồn khi tham gia tiệc tùng, bạn nên tránh uống rượu khi bụng đói vì nhịn ăn làm rượu ngấm rất nhanh [1]. Hãy ăn lót dạ đầy đủ trước và trong khi uống để làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày.
Nếu cần pha loãng rượu mạnh, hãy ưu tiên dùng nước lọc không gas thay vì nước khoáng có gas hoặc các loại soda [1]. Tránh kết hợp rượu với nước ngọt ăn kiêng chứa chất tạo ngọt nhân tạo hoặc đồ uống có chứa caffeine như cola ăn kiêng để ngăn tình trạng nồng độ cồn trong máu tăng đột ngột [5][2]. Ngoài ra, hãy uống chậm rãi, không uống dồn dập trong vài phút và uống xen kẽ nước lọc để cơ thể có thời gian chuyển hóa.
Nhìn chung, việc pha rượu với nước ngọt có gas hay nước ngọt ăn kiêng không giúp giảm nhẹ tác động của cồn mà còn đẩy nhanh tốc độ say xỉn [1][2]. Hiểu rõ tác động của khí CO2, đường và chất tạo ngọt lên dạ dày sẽ giúp bạn chủ động chọn cách uống an toàn, kiểm soát tốt lượng cồn nạp vào và bảo vệ sức khỏe bản thân.
