Nhiều gia đình có thói quen cho con nhỏ hoặc bản thân uống một thìa siro quả cơm cháy mỗi sáng với hy vọng xây dựng "lá chắn" ngăn ngừa cảm cúm. Thị trường các sản phẩm chiết xuất từ loại quả này phát triển bùng nổ, điển hình như doanh số tại Mỹ từng vọt lên 320 triệu USD vào năm 2020 nhờ lời quảng cáo tăng cường miễn dịch [1]. Tuy nhiên, việc uống đều đặn hằng ngày khi cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh liệu có thực sự đem lại lợi ích phòng bệnh như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng: Không cần thiết và thiếu cơ sở khoa học để khuyến nghị dùng trường diễn hằng ngày nhằm ngăn ngừa nhiễm virus. Bằng chứng hiện nay cho thấy chiết xuất quả cơm cháy mang lại giá trị rõ rệt nhất khi dùng ngắn ngày vào thời điểm bắt đầu xuất hiện các triệu chứng hô hấp ban đầu, thay vì uống kéo dài quanh năm.

Vì sao quả cơm cháy được chú ý?

Cơm cháy đen (tên khoa học là Sambucus nigra) thuộc họ Adoxaceae, là loài cây bản địa tại khu vực Địa Trung Hải, châu Á và Bắc Phi [2]. Cả hoa và quả chín của cây đã được sử dụng trong y học dân gian từ lâu đời để hỗ trợ trị cảm cúm [2].

Về mặt hóa học, cơm cháy là nguồn cung cấp dồi dào các polyphenol tự nhiên, trong đó anthocyanin chiếm khoảng 80% tổng hàm lượng polyphenol [1]. Các hợp chất polyphenol chủ yếu bao gồm axit chlorogenic, axit neochlorogenic, axit cryptochlorogenic, quercetin, rutin (quercetin-3-rutinoside), isoquercitrin (quercetin-3-glucoside), cùng các dẫn xuất kaempferol và isorhamnetin [2]. Flavanol chính trong cơm cháy là rutin, bên cạnh một lượng nhỏ isoquercitrin và astragalin [2].

Chính hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa này đem đến khả năng kháng viêm, giảm stress oxy hóa và kích thích điều hòa miễn dịch trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1]. Những đặc tính này mở ra tiềm năng hỗ trợ giảm thiểu triệu chứng của các bệnh đường hô hấp trên do virus gây ra [2].

Hiệu quả dự phòng: Dữ liệu nghiên cứu thực tế nói gì?

Khái niệm dùng siro cơm cháy như một loại "thuốc bổ phòng bệnh" uống mỗi ngày bắt nguồn từ mong muốn ngăn chặn virus xâm nhập. Tuy nhiên, các tổng quan hệ thống quy mô lớn đã chỉ ra bức tranh hoàn toàn khác.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã rà soát 1.187 hồ sơ dữ liệu và chọn lọc 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về việc dùng cơm cháy để phòng ngừa hoặc điều trị bệnh hô hấp do virus [3]. Kết quả phân tích cho thấy: cơm cháy có thể không làm giảm nguy cơ mắc bệnh cảm lạnh thông thường [3]. Dù vậy, dữ liệu ghi nhận sản phẩm này có thể giúp rút ngắn thời gian và độ nặng của cảm lạnh hoặc cúm, nhưng mức độ chắc chắn của bằng chứng vẫn ở mức chưa cao [3].

Đáng chú ý, tổng quan này cũng chỉ ra một phát hiện quan trọng về việc dùng dài ngày: cơm cháy có tác động lên một số chỉ dấu viêm, nhưng hiệu ứng này có xu hướng suy giảm khi việc bổ sung bị kéo dài liên tục [3]. Điều đó đồng nghĩa với việc uống trường diễn không duy trì được trạng thái kích hoạt bảo vệ liên tục như nhiều người lầm tưởng. Ngoài ra, nghiên cứu cũng không tìm thấy bằng chứng lâm sàng nào cho thấy cơm cháy gây ra hiện tượng bão cytokine nguy hiểm [3].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược năm 2016 theo dõi hành khách đi máy bay đường dài [4]. Nghiên cứu dự kiến tỷ lệ cảm lạnh ở nhóm dùng giả dược là 35% và đặt giả thuyết cơm cháy giúp giảm 50% nguy cơ (xuống 18%) [4]. Trong thực tế, chỉ có 29 người (chiếm 9% đối tượng) phát bệnh cảm lạnh xác định qua thang điểm Jackson [4]. Tỷ lệ ngày có triệu chứng cảm là 17% ở nhóm giả dược và 8% ở nhóm dùng hoạt chất [4]. Đáng chú ý, cơm cháy giúp giảm điểm tải lượng triệu chứng (trung bình 21 so với 34 ở nhóm giả dược) và rút ngắn thời gian cảm lạnh gần 2 ngày (trung bình 4,75 ngày so với 6,88 ngày) [4]. Như vậy, ngay cả trong nghiên cứu theo hướng dự phòng, tác động nổi trội nhất thu được vẫn là giảm nhẹ triệu chứng và rút ngắn ngày ốm khi bệnh khởi phát.

Tác dụng thực sự: Hỗ trợ cải thiện triệu chứng sớm

Trái ngược với dữ liệu khiêm tốn về mặt phòng ngừa, các nghiên cứu đánh giá vai trò của cơm cháy khi dùng điều trị triệu chứng lại cho kết quả khả quan hơn rất nhiều.

Một phân tích gộp năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với 180 người tham gia [5]. Đánh giá định lượng kết luận rằng việc bổ sung cơm cháy đen làm giảm đáng kể các triệu chứng hô hấp trên với độ lớn hiệu ứng trung bình ở mức cao [5]. Các tác giả nhận định cơm cháy có thể là giải pháp thay thế tiềm năng, giúp hạn chế việc lạm dụng kháng sinh không cần thiết hoặc lạm dụng thuốc kê đơn cho các trường hợp cảm lạnh và cúm thông thường do virus [5].

Cụ thể hơn về mặt lâm sàng, một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của viên ngậm chiết xuất cơm cháy (175 mg) trên 64 bệnh nhân từ 16 đến 60 tuổi có triệu chứng giống cúm [6]. Người bệnh ngậm 4 viên mỗi ngày trong 2 ngày và được theo dõi điểm thang đo thị giác (VAS) đối với các triệu chứng sốt, đau đầu, đau cơ, ho, tiết dịch mũi và nghẹt mũi [6].

Kết quả sau 48 giờ can thiệp ghi nhận sự cải thiện rõ rệt:

  • Hạ sốt: Ban đầu có 46,9% bệnh nhân nhóm cơm cháy và 28,1% nhóm giả dược bị sốt (37,3 - 38,8 độ C). Sau 2 ngày, điểm VAS về sốt ở nhóm cơm cháy giảm mạnh từ 2,67 ± 1,8 xuống 0,47 ± 0,64 [6].
  • Đau đầu: Điểm đau đầu ở nhóm can thiệp giảm từ 4,47 ± 2,14 xuống 1,53 ± 1,41 sau 24 giờ và còn 0,28 ± 0,63 sau 48 giờ; có tới 78% bệnh nhân hết hẳn đau đầu và 22% chỉ còn đau nhẹ. Ngược lại, nhóm giả dược tăng điểm đau đầu từ 3,78 lên 5,25 [6].
  • Đau cơ: Nhóm cơm cháy có 87% bệnh nhân sạch cơn đau cơ sau 48 giờ (điểm giảm từ 2,87 xuống 0,16), trong khi nhóm giả dược tăng từ 2,13 lên 3,47 [6].
  • Nghẹt mũi: Tỷ lệ nghẹt mũi ban đầu là 100% ở nhóm cơm cháy. Điểm nghẹt mũi giảm mạnh từ 4,03 xuống 1,47 sau 24 giờ và còn 0,56 sau 48 giờ. Ở nhóm giả dược, điểm này tăng từ 3,3 lên 4,26 [6].

Ngoài ra, các nghiên cứu độc lập trước đó đối với dạng siro cơm cháy (chế phẩm chứa 38% chiết xuất, tương đương khoảng 5,7 mg chiết xuất, kết hợp cùng mật ong và chiết xuất mâm xôi) dùng liều 15 ml x 4 lần/ngày trong 5-6 ngày ở bệnh nhân cúm A hoặc B cũng đã xác nhận khả năng rút ngắn thời gian biểu hiện triệu chứng [4]. Dù các chế phẩm này chưa qua thử nghiệm điều trị đặc hiệu đối với virus SARS-CoV-2, dữ liệu từ các thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi và phân tích gộp đã khẳng định tính hiệu quả của chúng trong việc làm nhẹ bớt diễn tiến cảm lạnh và cảm cúm [2]. Thậm chí, một sản phẩm chứa cơm cháy còn được ghi nhận có liên quan đến việc giảm nguy cơ biến chứng và biến cố bất lợi của cúm khi so sánh với thuốc kháng virus oseltamivir trong một nghiên cứu nhỏ [3].

Nguy cơ tương tác thuốc khi tự ý dùng kéo dài

Nhiều người quan niệm thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể uống quanh năm. Quan niệm này tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt khi người dùng có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị chuyên khoa.

Các thử nghiệm trong ống nghiệm chỉ ra chiết xuất cơm cháy có đặc tính ức chế yếu enzym chuyển hóa cytochrom P450 3A4 (CYP3A4) tại gan [7]. CYP3A4 là con đường chuyển hóa chính của rất nhiều loại dược phẩm phổ biến. Khi enzym này bị can thiệp, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt, gây độc cho cơ thể.

Một báo cáo ca lâm sàng năm 2024 đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân trung niên mắc sarcoma mô mềm được điều trị bằng thuốc ức chế đa kinase pazopanib [7]. Bệnh nhân này không có bệnh lý nền nào khác nhưng đã có tiền sử tự ý uống thực phẩm bổ sung cơm cháy không kê đơn suốt nhiều năm để "tăng đề kháng" [7]. Sau khi tăng liều pazopanib lên 800 mg/ngày theo phác đồ, đến tuần thứ 4, bệnh nhân xuất hiện buồn nôn dữ dội, tiêu chảy nhiều lần và xét nghiệm cho thấy tổn thương gan độ 3 với men gan tăng vọt gấp 5 lần [7].

Ngay khi phát hiện, bác sĩ đã yêu cầu dừng toàn bộ thuốc và ngừng sản phẩm cơm cháy. Chỉ sau 2 tuần, men gan bắt đầu hạ và trở về ngưỡng an toàn hoàn toàn sau 4 tuần; sau đó bệnh nhân có thể tái khởi động điều trị pazopanib bình thường mà không tái phát tác dụng phụ [7]. Đây là lời cảnh tỉnh rõ ràng: việc uống cơm cháy trường diễn mà không thông báo cho bác sĩ có thể dẫn đến tương tác dược lý nguy hiểm.

Ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên dữ liệu ghi nhận, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng siro hay viên chiết xuất cơm cháy hằng ngày:

  • Bệnh nhân đang tiếp nhận điều trị ung thư, đặc biệt là các thuốc chuyển hóa qua enzym gan CYP3A4 như pazopanib [7].
  • Người có bệnh lý về gan hoặc đang dùng nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan.
  • Người khỏe mạnh muốn phòng ngừa thụ động: Không có lý do y khoa nào để duy trì uống siro cơm cháy quanh năm, vừa tốn kém vừa làm suy giảm đáp ứng điều hòa tự nhiên của cơ thể theo thời gian [3].

Trước khi phối hợp bất kỳ sản phẩm thảo dược nào với phác đồ điều trị Tây y, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ.

Sử dụng cơm cháy đúng cách và hợp lý

Để phát huy tối đa lợi ích của quả cơm cháy tròn mà không gặp tác dụng không mong muốn, người tiêu dùng nên áp dụng theo các nguyên tắc thực tế sau:

  • Đúng thời điểm: Chỉ sử dụng ngay khi bắt đầu xuất hiện những biểu hiện lâm sàng đầu tiên của cảm lạnh, cảm cúm (như hơi rát họng, hắt hơi, ớn lạnh, nghẹt mũi) [5], [6]. Không dùng với mục đích uống duy trì quanh năm [3].
  • Liều lượng tham khảo theo nghiên cứu: Dạng viên ngậm chiết xuất 175 mg dùng 4 lần/ngày trong 2 ngày [6]; hoặc dạng siro chiết xuất nồng độ 38% dùng 15 ml x 4 lần/ngày trong đợt cấp từ 5 đến 6 ngày [4].
  • Không thay thế điều trị y tế: Cơm cháy chỉ đóng vai trò hỗ trợ cải thiện triệu chứng đường hô hấp trên và giảm tải lượng triệu chứng mệt mỏi, không có khả năng tiêu diệt virus hoàn toàn hay thay thế các can thiệp y tế khi bệnh trở nặng [3], [5].

Việc uống siro cơm cháy hằng ngày để "phòng thủ" bệnh tật là thói quen tốn kém và thiếu bằng chứng xác đáng. Thay vì lạm dụng thực phẩm chức năng dài ngày, người dân nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và chỉ nên xem chiết xuất cơm cháy như một giải pháp hỗ trợ ngắn hạn đúng lúc khi cơn cảm cúm vừa chớm xuất hiện.