Siro cơm cháy (elderberry) thường được nhiều gia đình tìm mua như một giải pháp thảo dược tự nhiên để hỗ trợ giảm cảm cúm. Khi thời tiết giao mùa, không ít phụ nữ mang thai và các bậc phụ huynh có con nhỏ dưới 5 tuổi cân nhắc sử dụng sản phẩm này để phòng ngừa bệnh đường hô hấp.
Tuy nhiên, câu trả lời từ các cơ quan y tế là bà bầu và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi không nên tự ý dùng siro cơm cháy khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1]. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ việc thiếu dữ liệu khoa học về độ an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này, cùng nguy cơ độc tính tiềm ẩn nếu chế biến không đúng cách [4, 6].
Cơ chế tác động và rủi ro độc tính tiềm ẩn
Cây cơm cháy tròn (tên khoa học là Sambucus nigra) chứa nhiều hợp chất tự nhiên, đặc biệt là các flavonoid mang hoạt tính sinh học [4, 8]. Các bộ phận của cây này được ứng dụng trong các chế phẩm hỗ trợ điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên, điển hình là bệnh cảm cúm thông thường [1].
Mặc dù có tiềm năng sinh học, quả cơm cháy còn sống hoặc chưa qua xử lý nhiệt chứa các hợp chất cyanogenic glycoside có khả năng gây ngộ độc [2]. Khi được chế biến công nghiệp đúng quy chuẩn và gia nhiệt đầy đủ, quả cơm cháy mới có thể tiêu thụ một cách an toàn cho người lớn khỏe mạnh [2].
Tuy vậy, đối với phụ nữ đang mang thai và trẻ nhỏ, hệ tiêu hóa và chức năng thải độc của gan thận chưa hoàn thiện hoặc đang chịu nhiều biến đổi sinh lý. Bất kỳ thành phần độc tính tồn dư nào cũng có thể tạo ra rủi ro cho sức khỏe [4, 6].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì?
Một tổng quan công bố năm 2014 đã xem xét tính an toàn và hiệu quả của quả cơm cháy đen (Sambucus nigra) trong điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên ở phụ nữ mang thai [1]. Báo cáo ghi nhận rằng Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) từng xây dựng chuyên luận cho quả cơm cháy, nhưng đã chính thức dừng công việc này vào tháng 3 năm 2013 [1].
Lý do EMA đưa ra là thiếu dữ liệu sử dụng truyền thống với liều lượng xác định trong thời gian tối thiểu 30 năm, bao gồm 15 năm tại Liên minh Châu Âu [1]. Vì thiếu hụt thông tin nghiên cứu chuẩn mực, cơ quan này khuyến nghị không dùng quả cơm cháy trong giai đoạn mang thai hoặc đang cho con bú [1].
Vấn đề dữ liệu an toàn còn thể hiện rõ trong các thử nghiệm lâm sàng hiện đại. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2016 trên các hành khách đi máy bay đã đánh giá chiết xuất quả cơm cháy đường uống [2]. Kết quả chung cho thấy chiết xuất quả cơm cháy qua xử lý dung nạp tốt ở người trưởng thành và các báo cáo thử nghiệm trước đây cho thấy hồ sơ an toàn tốt [2].
Dù vậy, các nhà nghiên cứu trong thử nghiệm năm 2016 đã chủ động loại trừ toàn bộ phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang có kế hoạch mang thai ra khỏi nghiên cứu do dữ liệu an toàn trên nhóm đối tượng này quá hạn chế [2]. Ngoài ra, những người có tiền sử dị ứng thực vật cũng bị loại trừ để phòng ngừa nguy cơ phản ứng dị ứng [2].
Về đối tượng trẻ em, dữ liệu can thiệp lâm sàng từ quả cơm cháy vẫn còn rất rời rạc. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 về các hợp chất flavonoid trong nhiễm trùng hô hấp cấp ghi nhận rằng một tổng quan trước đó chỉ tìm được 5 thử nghiệm ngẫu nhiên liên quan đến cơm cháy [3]. Thiếu vắng các thử nghiệm quy mô lớn nhằm khảo sát độc tính trực tiếp trên nhóm trẻ dưới 5 tuổi khiến giới chuyên môn không có đủ cơ sở y khoa để xác nhận tính an toàn [4, 8].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng
Ở người trưởng thành bình thường, quả cơm cháy đã qua chế biến ghi nhận khả năng hỗ trợ cải thiện triệu chứng cảm lạnh và rút ngắn thời gian mắc bệnh [2]. Nhiều sản phẩm chiết xuất quả cơm cháy dạng siro hay viên uống được thương mại hóa mà không ghi nhận báo cáo phản ứng bất lợi nghiêm trọng tại cơ quan giám sát dược phẩm của một số quốc gia [2].
Dù mang lại những tín hiệu khả quan ở người lớn, khoảng trống bằng chứng đối với thai nhi và trẻ sơ sinh là quá lớn [4, 6]. Khoa học hiện đại chưa thể xác định liệu các hoạt chất trong cơm cháy có đi qua hàng rào nhau thai, tiết vào sữa mẹ hay tác động xấu đến sự phát triển của cơ quan nội tạng trẻ em hay không [1]. Khi chưa có bằng chứng xác đáng, việc dùng thảo dược không thể xem là an toàn tuyệt đối.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng siro cơm cháy
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên luôn an toàn cho mọi đối tượng". Thực tế, nhiều loại cây cỏ tự nhiên chứa các hợp chất hữu cơ có thể chuyển hóa thành chất độc, như cyanogenic glycoside trong quả cơm cháy sống [2].
Bên cạnh đó, nhiều bậc phụ huynh lầm tưởng siro cơm cháy bán trên thị trường đều tuân theo các tiêu chuẩn dược phẩm nghiêm ngặt. Nghiên cứu năm 2014 chỉ ra rằng phần lớn các sản phẩm chứa cơm cháy được đăng ký dưới dạng thực phẩm chức năng [1]. Do đó, chúng không bị ràng buộc pháp lý chặt chẽ theo các khuyến cáo cấm chỉ định trong các chuyên luận thực vật chính thức của cơ quan y tế [1]. Người tiêu dùng nếu chỉ nhìn vào nhãn mác bổ sung dinh dưỡng sẽ dễ chủ quan bỏ qua các cảnh báo y khoa cần thiết.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai trong mọi giai đoạn của thai kỳ không nên sử dụng các chế phẩm từ cơm cháy nếu chưa được bác sĩ sản khoa đồng ý [4, 6]. Nhóm phụ nữ đang cho con bú cũng cần tránh dùng do thiếu nghiên cứu về việc bài tiết qua sữa mẹ [1].
Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi là nhóm có cơ địa nhạy cảm, chức năng gan thận chưa phát triển hoàn thiện, không nên tự ý dùng thảo dược đậm đặc [1]. Ngoài ra, những người có cơ địa dị ứng thực vật hoặc viêm mũi dị ứng cũng cần cẩn trọng vì đã có các báo cáo ghi nhận tiềm năng gây dị ứng từ hoa và cây cơm cháy [2].
Hướng dẫn chăm sóc an toàn và áp dụng thực tế
Khi bà bầu hoặc trẻ nhỏ xuất hiện các triệu chứng cảm lạnh thông thường như ho, nghẹt mũi, sốt nhẹ, phụ huynh nên áp dụng các biện pháp hỗ trợ an toàn đã được chứng minh. Uống đủ nước ấm, nghỉ ngơi trong không gian thoáng khí và sử dụng nước muối sinh lý để vệ sinh mũi họng là những giải pháp cơ bản.
Tuyệt đối không tự ý hái hoặc nấu các loại quả cơm cháy tươi, chưa chín tại nhà để làm siro, nhằm tránh nguy cơ ngộ độc cyanogenic glycoside [2]. Nếu gia đình muốn sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào cho mẹ bầu hoặc trẻ nhỏ, hãy mang sản phẩm đến hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên khoa để được đánh giá nguy cơ và liều dùng thích hợp. Khi trẻ có biểu hiện sốt cao, khó thở hoặc triệu chứng kéo dài, cần đưa đến cơ sở y tế gần nhất để thăm khám.
Siro cơm cháy là thảo dược hỗ trợ đường hô hấp có thể dùng cho người lớn khỏe mạnh khi đã được chế biến kỹ càng [2]. Tuy nhiên, với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, sự thiếu hụt dữ liệu an toàn y khoa và nguy cơ độc tính tiềm ẩn là lý do hàng đầu để người tiêu dùng cân nhắc, không tự ý sử dụng [4, 6].
