Cơn bốc hỏa, vã mồ hôi đêm cùng cảm giác bồn chồn là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn mãn kinh. Để tìm kiếm giải pháp cải thiện mà không cần dùng liệu pháp hormone thay thế, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên, trong đó có thăng ma. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của thăng ma đối với chứng bốc hỏa đến đâu và bằng chứng khoa học đang ủng hộ loài thăng ma nào là điều không phải ai cũng nắm rõ.
Câu trả lời ngắn gọn là thăng ma có tiềm năng làm giảm triệu chứng vận mạch, nhưng phần lớn bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ghi nhận trên loài thăng ma Bắc Mỹ (Cimicifuga racemosa) [1], [2]. Riêng với thăng ma châu Á (Cimicifuga dahurica) vốn quen thuộc trong y học phương Đông, dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trên người vẫn còn rất hạn chế và hầu như chưa thể đối chiếu trực tiếp về mặt hiệu quả giảm bốc hỏa.
Cơ chế tác động của thăng ma lên triệu chứng vận mạch
Triệu chứng vận mạch như bốc hỏa hay đổ mồ hôi phát sinh chủ yếu do sự suy giảm nồng độ estrogen tự nhiên khi mãn kinh [3]. Các giả thuyết hiện nay cho thấy sự sụt giảm này gây rối loạn các con đường dẫn truyền thần kinh serotonergic và alpha-adrenergic [1]. Chiết xuất từ rễ cây chứa các thành phần hoạt tính sinh học như glycoside triterpene (actein, cimicifugoside, deoxyacetein), axit isoferulic và alkaloid [3].
Cơ chế hoạt động chính xác của thăng ma vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [3]. Một số giả thuyết cho rằng thảo dược này hoạt động như một chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc (SERM), hoặc tác động trực tiếp lên hệ thần kinh dopaminergic và serotoninergic [3]. Các dữ liệu gần đây chỉ ra chiết xuất thăng ma không thể hiện đặc tính estrogen đơn thuần [4]. Ngoài ra, một đánh giá năm 2022 còn chỉ ra chiết xuất Cimicifuga racemosa có khả năng tác động chuyển hóa phụ thuộc vào enzym điều hòa AMPK, từ đó hỗ trợ làm dịu các triệu chứng mãn kinh vốn gắn liền với quá trình lão hóa chung của cơ thể [1].
Bằng chứng lâm sàng từ các nghiên cứu đối chứng
Hiệu quả giảm bốc hỏa của loài Cimicifuga racemosa đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng độc lập. Một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược năm 2013 được thực hiện trên 84 phụ nữ sau mãn kinh [5]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm, một nhóm uống 1 viên thăng ma mỗi ngày và nhóm còn lại dùng giả dược trong 8 tuần [5]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng thăng ma có sự cải thiện vượt trội về cả mức độ nghiêm trọng và số lượng cơn bốc hỏa ở tuần thứ 4 và tuần thứ 8 so với nhóm dùng giả dược [5].
Một nghiên cứu so sánh khác vào năm 2018 tiến hành trên 80 phụ nữ sau mãn kinh để đánh giá tác dụng giữa Cimicifuga racemosa và dầu hoa anh thảo [6]. Người tham gia được phân ngẫu nhiên dùng một trong hai loại thảo dược trong vòng 8 tuần [6]. Đến tuần thứ 8, cả mức độ nghiêm trọng và số lần bốc hỏa ở nhóm dùng thăng ma đều giảm rõ rệt so với tuần đầu tiên [6]. Trong khi đó, nhóm dùng dầu hoa anh thảo chỉ ghi nhận giảm mức độ nghiêm trọng nhưng không có sự thay đổi đáng kể về số lần bốc hỏa [6]. Điểm chất lượng cuộc sống theo thang đo MENQOL ở nhóm dùng thăng ma cũng cải thiện tốt hơn [6].
Bên cạnh việc dùng đơn độc, thăng ma còn được nghiên cứu trong các công thức phối hợp. Một thử nghiệm năm 2015 đã đánh giá sản phẩm không chứa phytoestrogen kết hợp giữa Cimicifuga racemosa, cây trinh nữ (Vitex agnus-castus), axit hyaluronic, kẽm và gừng trên hai nhóm phụ nữ có triệu chứng mãn kinh nhẹ và vừa/nặng [7]. Uống 1 viên mỗi ngày trong 3 tháng giúp giảm đáng kể chỉ số Kupperman ở cả hai nhóm, đặc biệt hiệu quả với cơn bốc hỏa đi kèm mất ngủ và lo âu [7].
Bằng chứng khoa học nói gì: Đồng thuận và mâu thuẫn
Dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng tổng quan y khoa cho thấy bức tranh vẫn còn đan xen nhiều điểm mâu thuẫn. Một bài tổng quan bao gồm 32 tài liệu khoa học ghi nhận rằng các nghiên cứu nhãn mở và thử nghiệm ngẫu nhiên có kiểm chứng cho thấy thăng ma làm giảm tần suất hoặc mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa [3]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược lại đem đến các kết quả trái ngược nhau [3].
Một báo cáo tổng quan khác vào năm 2005 cũng chỉ ra rằng phần lớn phương pháp luận trong các thử nghiệm lâm sàng về thăng ma còn yếu và cần thêm các đánh giá chặt chẽ hơn [4]. Dù vậy, theo tuyên bố quan điểm cập nhật năm 2022 của Hội Mãn kinh Tây Ban Nha (AEEM), chiết xuất isopropanol của Cimicifuga racemosa ở liều 40 mg/ngày vẫn được đánh giá là một lựa chọn điều trị an toàn, hiệu quả để làm giảm các cơn bốc hỏa nặng và cải thiện tâm trạng [2]. Bài tổng quan năm 2006 cũng xếp thăng ma vào nhóm thảo dược có thể cải thiện triệu chứng mãn kinh, nổi bật hơn so với hoa bia hay xô thơm [8].
Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu trên đều tập trung vào loài Cimicifuga racemosa. Với loài thăng ma Cimicifuga dahurica, hiện chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao trên người để xác nhận hiệu quả tương đương.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thăng ma
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại thăng ma đều có công dụng giống nhau. Trên thực tế, Cimicifuga dahurica và Cimicifuga racemosa là hai loài thực vật khác nhau, thành phần hóa thực vật và hàm lượng chiết xuất có sự chênh lệch lớn. Việc đánh đồng hiệu quả của thăng ma châu Á dựa trên nghiên cứu của loài thăng ma Bắc Mỹ là thiếu cơ sở khoa học.
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem thăng ma như một dạng liệu pháp hormone tự nhiên thay thế estrogen hoàn toàn. Dữ liệu thực tế cho thấy cơ chế tác động của thảo dược này không bắt chước trực tiếp hormone mà thiên về điều hòa dẫn truyền thần kinh hoặc tác động qua con đường chuyển hóa [1], [4]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng thảo dược này có thể chấm dứt hoàn toàn mọi biến đổi tự nhiên của giai đoạn mãn kinh.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhìn chung, các tác dụng phụ của thăng ma được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng là tương đối hiếm gặp (khoảng 5,4%), ở mức độ nhẹ và có thể tự hồi phục [3]. Các biểu hiện phổ biến bao gồm rối loạn tiêu hóa, phát ban da, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn hoặc căng tức ngực và tăng cân [3], [4].
Tuy nhiên, người từng mắc ung thư vú là nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng. Một tổng quan y khoa năm 2006 nhấn mạnh phụ nữ có tiền sử hoặc đang điều trị ung thư vú không nên dùng thăng ma [8]. Dù mối liên hệ nhân quả trực tiếp chưa được chứng minh, một số trường hợp tổn thương tế bào gan cấp tính hay độc tính trên gan sau khi dùng thăng ma đã được báo cáo trong y văn [3], [4]. Do đó, người có tiền sử bệnh gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi có ý định sử dụng.
Cách áp dụng thực tế và lưu ý liều lượng
Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược này để hỗ trợ giảm bốc hỏa, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn sản phẩm để biết chính xác loài dược liệu cấu thành. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng mang lại kết quả tích cực đều áp dụng với chiết xuất Cimicifuga racemosa chuẩn hóa, đặc biệt là dạng chiết xuất isopropanol [2].
Về liều lượng, mức dùng phổ biến và được khuyến nghị trong các nghiên cứu lâm sàng dao động từ 40 đến 80 mg mỗi ngày [2], [4]. Một số nghiên cứu cho thấy mức liều 40 mg mỗi ngày mang lại hiệu quả giảm bốc hỏa rõ rệt mà không gây tác dụng phụ nghiêm trọng [2]. Khi áp dụng, người dùng nên uống đều đặn và kiên trì theo dõi từ 4 đến 8 tuần vì đây là mốc thời gian ghi nhận chuyển biến rõ nét trong các thử nghiệm lâm sàng [6], [5]. Tuyệt đối không tự ý phối hợp nhiều chế phẩm thảo dược hoặc tự tăng liều lượng mà chưa có chỉ dẫn y khoa.
Tóm lại, thăng ma là một giải pháp thảo dược tiềm năng giúp làm dịu cơn bốc hỏa và cải thiện chất lượng sống cho phụ nữ mãn kinh. Dù vậy, hiệu quả này mới chỉ được chứng minh trên loài Cimicifuga racemosa, trong khi loài Cimicifuga dahurica vẫn thiếu hụt bằng chứng lâm sàng. Phụ nữ nên trao đổi kỹ với bác sĩ để lựa chọn đúng sản phẩm, đúng liều lượng và đảm bảo an toàn cho sức khỏe bản thân.
