Mỗi khi thời tiết giao mùa hay dịch đau mắt đỏ bùng phát, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để phòng bệnh. Trong đó, thói quen hãm trà hoa cúc uống hàng ngày hoặc thậm chí dùng nước trà để xông, rửa mắt được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội với lời đồn thổi giúp ngừa lây nhiễm và trị dứt điểm viêm kết mạc.

Tuy nhiên, uống trà hoa cúc hoàn toàn không có khả năng ngăn ngừa hay tiêu diệt mầm bệnh đau mắt đỏ. Các hoạt chất sinh học quý trong cúc mâm xôi như lutein hay flavonoid chỉ có tác dụng hỗ trợ chống oxy hóa và giảm mỏi mắt, chứ không thể thay thế thuốc kháng khuẩn hoặc kháng virus.

Hiểu đúng về đau mắt đỏ và dược tính hoa cúc

Đau mắt đỏ, hay viêm kết mạc cấp, phần lớn xuất phát từ nguyên nhân nhiễm trùng do virus (phổ biến nhất là Adenovirus) hoặc vi khuẩn, ngoài ra có thể do dị ứng. Bệnh lây lan rất nhanh qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mắt người bệnh hoặc gián tiếp qua đồ dùng cá nhân. Để điều trị và phòng ngừa, nguyên tắc cốt lõi là cắt đứt nguồn lây, giữ vệ sinh nghiêm ngặt và dùng thuốc kháng sinh, kháng viêm chuyên biệt theo chỉ định của bác sĩ.

Trong khi đó, cúc mâm xôi (Chrysanthemum morifolium) từ lâu được biết đến là thảo dược mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe [1]. Y học cổ truyền thường dùng hoa cúc để thanh nhiệt, làm dịu cảm giác khó chịu và ngứa đỏ ở mắt [2, 4]. Dưới góc độ khoa học hiện đại, cúc mâm xôi chứa hàm lượng dồi dào các chất chống oxy hóa, giúp bảo vệ tế bào trước tác động của stress oxy hóa và tình trạng căng thẳng thị giác [1, 2]. Dược liệu này hoàn toàn không chứa thành phần có khả năng tiêu diệt tác nhân vi sinh gây nhiễm trùng mắt.

Cơ chế tác động: Lutein và chất chống oxy hóa bảo vệ mắt ra sao?

Lutein là một loại carotenoid được công nhận rộng rãi là dưỡng chất quan trọng cho mắt, nổi bật với khả năng bảo vệ võng mạc và làm dịu tình trạng mệt mỏi thị giác [2]. Khi mắt phải làm việc liên tục hoặc tiếp xúc với ánh sáng xanh, các gốc tự do sinh ra gây tổn thương mô. Các chất chống oxy hóa sẽ đóng vai trò trung hòa những gốc tự do này.

Nghiên cứu cho thấy chiết xuất cúc mâm xôi và lutein có khả năng kích hoạt hệ thống bảo vệ tự nhiên của cơ thể. Cụ thể, các hợp chất này thúc đẩy hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GSH-Px) và glutathione reductase (GR) [1, 4]. Nhờ đó, tế bào mắt và mô gan giảm nồng độ chất gây hại malondialdehyde (MDA), đồng thời gia tăng glutathione (GSH) nội sinh để chống lại tổn thương [2].

Bên cạnh đó, chiết xuất cúc mâm xôi còn kích thích con đường truyền tín hiệu Nrf2, làm giảm các loại oxy phản ứng (ROS) và ngăn chặn tình trạng tăng sinh mạch máu bất thường qua việc ức chế yếu tố VEGF và HIF-1alpha [3]. Hoạt chất này cũng tác động lên con đường chuyển hóa purine và tổng hợp arginine để hỗ trợ phục hồi tổn thương tế bào [4]. Tất cả các cơ chế này tập trung vào việc phục hồi chức năng và bảo vệ cấu trúc mắt trước thoái hóa, hoàn toàn không mang cơ chế diệt khuẩn.

Bằng chứng khoa học: Thảo dược hỗ trợ thị lực, không trị nhiễm trùng

Nhiều nghiên cứu đã phân tích sâu về hoạt tính của hoa cúc mâm xôi cũng như thành phần lutein, nhưng tất cả đều chỉ dừng lại ở phạm vi chống oxy hóa và mỏi mắt:

Năm 2023, một nghiên cứu trên chuột Sprague-Dawley mắc tiểu đường đã đánh giá tác động của thức uống giàu lutein chiết xuất từ hoa cúc kết hợp kỷ tử [2]. Lutein tinh khiết được điều chế ở nồng độ 50,12 mg/100 g và biến tính nano để tan trong nước [2]. Sau 4 tuần thử nghiệm với liều lượng 0,72 mg/mL và 1,44 mg/mL, thức uống này đã giúp chuột giảm rõ rệt chứng mỏi mắt, cải thiện độ đục của thủy tinh thể bị tổn thương và tăng mạnh hoạt tính các enzyme SOD, CAT, GSH-Px [2]. Dù vậy, đây là thử nghiệm trên mô hình động vật bị rối loạn chuyển hóa, không phản ánh khả năng chống lại viêm nhiễm cấp tính ở người.

Năm 2022, nghiên cứu sàng lọc chất chống oxy hóa tự nhiên trên 5 loại cúc mâm xôi dược liệu bằng hệ thống HPLC-DPPH-MS đã xác định được 16 hợp chất chống oxy hóa [1]. Nghiên cứu xác nhận cúc mâm xôi là thảo dược có tác dụng tích cực trong việc giảm mệt mỏi cho mắt và chống viêm, tuy nhiên dữ liệu chỉ nhằm xây dựng mô hình kiểm soát chất lượng dược liệu [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát dịch chiết ethanol từ hoa và lá của 17 giống cúc mâm xôi khác nhau [5]. Kết quả kiểm tra hoạt tính và phân tích 12 hợp chất phenolic cho thấy các giống như 'Ford' và 'Raina' có năng lực chống oxy hóa vượt trội, chứa hàm lượng cao axit 3,5-dicaffeoylquinic và 4,5-dicaffeoylquinic [5]. Ngược lại, giống 'Cielo' và 'White Cap' thể hiện hoạt tính rất thấp [5]. Thử nghiệm này chỉ ra sự chênh lệch lớn về hoạt tính sinh học giữa các giống hoa cúc trồng trọt.

Năm 2022, các nhà khoa học thử nghiệm chiết xuất cúc mâm xôi trên tế bào gan L-O2 bị tổn thương bởi H2O2 [4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết giúp ức chế tế bào chết, tăng cường enzyme SOD, CAT, GSH-Px và điều hòa các chất nội sinh như L-arginosuccinate, citrulline [4]. Nghiên cứu giải thích cơ chế giải tỏa căng thẳng tế bào nhưng thực hiện hoàn toàn trong ống nghiệm.

Đến năm 2025, một nghiên cứu đánh giá tiềm năng của dịch chiết cúc mâm xôi trong điều trị thoái hóa điểm vàng thể ướt [3]. Dịch chiết chứng minh khả năng ức chế tăng sinh mạch máu bất thường trên tế bào biểu mô võng mạc ARPE-19, tế bào nội mô HUVEC, cũng như trên mô hình cá ngựa vằn và chuột cống [3]. Tác dụng bảo vệ võng mạc rất rõ ràng, nhưng không liên quan đến bệnh đau mắt đỏ lây nhiễm.

Năm 2017, nghiên cứu phân tích thành phần flavonoid và axit phenolic trong các giống hoa cúc ghi nhận sự hiện diện của luteolin, apigenin, acacetin cùng các dẫn xuất dicaffeoylquinic có khả năng dọn dẹp gốc tự do DPPH và ABTS [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2025 cho thấy chiết xuất hoa cúc vàng chứa hàm lượng axit chlorogenic 0,4320% và axit caffeic 0,0289%, trong khi giống hoa cúc tím chứa 0,2403% luteolin [7]. Thử nghiệm năm 2010 cũng chứng minh apigenin và luteolin từ hoa cúc bảo vệ tế bào nội mô thông qua con đường PI3K/Akt và dọn dẹp ROS [8].

Tựu trung lại, các bằng chứng khoa học hiện có chỉ chứng minh cúc mâm xôi có khả năng dọn gốc tự do, giảm mỏi mắt và hỗ trợ võng mạc trong điều kiện phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Chưa từng có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh uống trà hoa cúc giúp phòng hay chữa khỏi bệnh đau mắt đỏ do virus, vi khuẩn ở người.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng trà hoa cúc cho mắt

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà hoa cúc như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể đẩy lùi mầm bệnh lây nhiễm. Việc tin vào quan niệm này khiến nhiều người lơ là các biện pháp cách ly, không rửa tay khử khuẩn, dẫn tới lây lan bệnh cho cả gia đình.

Hiểu lầm nghiêm trọng hơn là tự ý dùng nước trà hoa cúc nguội để rửa mắt, ngâm mắt hoặc xông hơi khi mắt đang sưng đỏ. Hoa cúc khô trôi nổi trên thị trường có thể chứa nấm mốc, bụi bẩn, tạp chất hoặc tàn dư thuốc bảo vệ thực vật. Việc đưa nước trà không vô trùng vào vùng kết mạc đang tổn thương rất dễ gây bội nhiễm vi khuẩn, loét giác mạc và để lại biến chứng suy giảm thị lực vĩnh viễn.

Ngoài ra, nhiều người khi mắc bệnh thường tự mua trà uống và trì hoãn đến bệnh viện. Khi đau mắt đỏ chuyển biến nặng mà không dùng đúng thuốc kháng viêm, kháng sinh chuyên dụng, bệnh có thể kéo dài dai dẳng và tổn thương sâu vào giác mạc.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng hoa cúc?

Dù hoa cúc là thức uống thảo mộc lành tính với đa số mọi người, một số đối tượng vẫn cần thận trọng:

  • Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc thực vật họ Cúc (Asteraceae/Compositae): Việc sử dụng có thể kích phát phản ứng dị ứng như ngứa ngáy, nổi mề đay hoặc khó thở [6].
  • Người đang bị viêm kết mạc cấp, loét giác mạc: Tuyệt đối không để nước trà tiếp xúc trực tiếp với mắt dưới bất kỳ hình thức nào.
  • Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng trà hoa cúc đúng cách và bảo vệ mắt khoa học

Để hoa cúc phát huy đúng công dụng chống oxy hóa và thư giãn thị giác, người dùng có thể áp dụng theo hướng dẫn sau:

  • Cách pha trà: Dùng 3-5g hoa cúc mâm xôi khô chất lượng tốt, hãm với khoảng 200-250ml nước sôi (khoảng 90-95 độ C) trong 5-10 phút. Có thể kết hợp cùng một lượng nhỏ kỷ tử để tăng cường hoạt chất có lợi cho mắt [2].
  • Thời điểm dùng: Uống ấm vào ban ngày, sau bữa ăn hoặc giữa giờ làm việc căng thẳng giúp thư giãn cơ thể và giảm mỏi mắt do nhìn màn hình máy tính lâu.
  • Nguyên tắc phòng đau mắt đỏ thực tế: Cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, không đưa tay dụi mắt, không dùng chung khăn mặt, gối hay lọ thuốc nhỏ mắt với người khác. Khi có dấu hiệu đỏ, cộm, nhiều ghèn, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám kịp thời.

Trà hoa cúc mâm xôi là một thức uống thảo mộc thơm ngon, cung cấp nhiều chất chống oxy hóa hữu ích giúp làm dịu triệu chứng mỏi mắt và bảo vệ tế bào trước tác hại của stress oxy hóa. Tuy nhiên, thức uống này không thể thay thế thuốc điều trị nhiễm trùng và không có khả năng ngăn ngừa virus hay vi khuẩn gây đau mắt đỏ. Hãy duy trì thói quen uống trà như một liệu pháp hỗ trợ thư giãn, đồng thời luôn tuân thủ các nguyên tắc vệ sinh y khoa chuẩn mực để bảo vệ đôi mắt khỏe mạnh.