4 nhóm người không nên dùng trà cúc mâm xôi hằng ngày

Thói quen uống trà thảo mộc thanh nhiệt mỗi ngày ngày càng phổ biến trong đời sống hiện đại. Trong đó, trà cúc mâm xôi thường được nhiều người lựa chọn làm thức uống giải khát quen thuộc nhờ hương vị thơm dịu ^[1].

Tuy nhiên, thảo mộc tự nhiên không đồng nghĩa an toàn cho tất cả mọi người. Dù cúc mâm xôi mang lại nhiều hoạt tính sinh học, bốn nhóm đối tượng đặc biệt cần cẩn trọng và không nên sử dụng loại trà này hằng ngày để tránh các rủi ro sức khỏe [1, 6].

Nguồn gốc và giá trị dược liệu của cúc mâm xôi

Cúc mâm xôi, tên khoa học là Chrysanthemum morifolium, thuộc họ Cúc (Asteraceae) ^[2]. Loại cây này có lịch sử phát triển hơn 3.000 năm bắt nguồn từ phương Đông, chuyển giao từ dạng thực phẩm, trà giải khát sang làm vị thuốc y học cổ truyền ^[1]. Hoa cúc khô được sử dụng rộng rãi nhờ chứa nhiều nhóm hoạt chất quý giá đối với sức khỏe [3, 5].

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng cúc mâm xôi rất giàu flavonoid, phenolic acid và terpenoid [3, 5]. Trong đó, các hợp chất điển hình được định danh gồm chlorogenic acid, luteolin-7-O-glucoside, apigenin-7-O-glucoside và 3,5-dicaffeoylquinic acid [4, 5]. Nghiên cứu tổng quan năm 2024 xác nhận các nhóm chất này mang lại tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa phản ứng căng thẳng oxy hóa và tín hiệu tế bào ^[1]. Chiết xuất hoa cúc còn thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào thần kinh SH-SY5Y trong mô hình thí nghiệm chống độc tố ^[3].

Mặc dù có lợi ích dược lý đa dạng, việc đưa một lượng lớn chiết xuất hoa cúc vào cơ thể hằng ngày có thể kích hoạt các phản ứng bất lợi ở những người có cơ địa nhạy cảm hoặc mang bệnh lý nền [1, 6].

Bốn nhóm người không nên dùng trà cúc hằng ngày

Dựa trên các đặc tính dược hóa học và nguy cơ phản ứng dị ứng chéo, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và tránh dùng trà cúc mâm xôi thường xuyên:

• Phụ nữ mang thai: Dược liệu thuộc nhóm hoa cúc chứa nhiều hợp chất sesquiterpene lactone và các phân đoạn tinh dầu có hoạt tính co bóp cơ trơn tử cung [1, 3]. Việc nạp đều đặn các hoạt chất này hằng ngày tiềm ẩn nguy cơ kích thích tử cung ngoài ý muốn, gây đe dọa thai kỳ.
• Người có tiền sử dị ứng phấn hoa họ Cúc (Asteraceae): Hoa cúc mâm xôi chứa các hợp chất terpene nhạy cảm, dễ gây viêm da tiếp xúc và phản vệ chéo đối với người mẫn cảm với phấn hoa cùng họ [1, 5].
• Người có chức năng gan suy giảm: Trong họ Cúc tồn tại các hợp chất pyrrolizidine alkaloid (PA) tự nhiên mang độc tính đối với gan, có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa khi hấp thu kéo dài ^[4].
• Người mắc bệnh mạn tính đang dùng thuốc điều trị: Trà cúc giàu các hoạt chất sinh học can thiệp lên huyết áp, đường huyết và các enzym chuyển hóa, có nguy cơ tương tác với thuốc tây y [3, 4].

Nguy cơ dị ứng chéo ở người nhạy cảm

Nguy cơ đầu tiên và rất phổ biến là phản ứng quá mẫn ở người có cơ địa dị ứng họ Cúc (Asteraceae) [1, 5]. Không ít người cho rằng uống trà hoa là lành tính, nhưng các thành phần phân tử trong hoa cúc có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch nghiêm trọng ^[5].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1975 khảo sát cơ chế gây viêm da tiếp xúc dị ứng do Chrysanthemum morifolium đã làm rõ vấn đề này ^[5]. Thí nghiệm thực hiện thử nghiệm áp da trên 5 bệnh nhân bị viêm da dị ứng và trên chuột lang nhạy cảm (dòng Pirl bright white) ^[5]. Kết quả thử nghiệm trên chuột lang bằng hoa cúc và hai hợp chất sesquiterpene lactone (parthenolide và alantolactone chiết từ các loài Composite) đều cho phản ứng dương tính; trong đó parthenolide cho phản ứng mạnh hơn alantolactone ^[5].

Phân tích sắc ký lớp mỏng trong nghiên cứu này ghi nhận rằng hoa cúc chứa nhiều hợp chất terpene cho phản ứng màu dương tính với thuốc thử lactone ^[5]. Có 5 hợp chất terpene trong số này đã tạo ra phản ứng áp da dương tính mạnh trên các bệnh nhân lẫn chuột lang thí nghiệm ^[5]. Điều này chứng minh rằng người nhạy cảm với phấn hoa Asteraceae rất dễ bị dị ứng chéo khi tiếp xúc hoặc dung nạp các hợp chất terpene này từ cúc mâm xôi [1, 5]. Phản ứng có thể biểu hiện từ mẩn ngứa, nổi mề đay đến kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.

Cảnh báo độc tính gan từ pyrrolizidine alkaloid

Bên cạnh nguy cơ dị ứng, việc dùng trà cúc mâm xôi tích lũy lâu dài còn liên quan đến độc tính chuyển hóa ^[4]. Trong tự nhiên, các loài thuộc họ Cúc thường mang một lượng nhỏ hợp chất pyrrolizidine alkaloid (PA) ^[4].

Một công bố khoa học năm 2022 về cúc mâm xôi chỉ ra rằng pyrrolizidine alkaloid là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có độc tính đối với gan (hepatotoxic) tồn tại trong họ thực vật này ^[4]. Nghiên cứu đã tập trung tối ưu hóa phương pháp chiết xuất áp suất cao (HPE) để loại bỏ tối đa PA nhằm bảo vệ gan, đồng thời giữ lại các thành phần có lợi như chlorogenic acid, luteolin-7-beta-D-glucopyranoside và 3,5-dicaffeoylquinic acid ^[4].

Đối với các sản phẩm trà cúc sấy thô truyền thống chưa qua quy trình loại bỏ PA công nghệ cao, việc uống hằng ngày với số lượng lớn có thể khiến các alkaloid này tích tụ ^[4]. Với người có men gan cao, viêm gan hoặc suy giảm chức năng gan, đây là yếu tố nguy cơ không thể chủ quan.

Tương tác dược chất và ảnh hưởng đường tiêu hóa

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 khảo sát quá trình tinh chế các hoạt chất từ cúc mâm xôi cho thấy tính bền vững của các chất này chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường ^[6]. Trong điều kiện kiềm yếu, apigenin-7-O-glucoside (A7G) khá bền vững (p < 0,01), nhưng chlorogenic acid (3-CQA) lại bị phá hủy cấu trúc (p < 0,01) và thủy phân thành caffeic acid, quinic acid và 3,4-dihydroxymandelic acid ^[6].

Điều này gợi ý rằng sự thay đổi môi trường pH dịch vị tiêu hóa có thể biến đổi các hợp chất phenolic acid trong trà cúc ^[6]. Đồng thời, các tài liệu ghi nhận hoa cúc từ lâu đã được dùng để hỗ trợ giảm đau ngực, hạ huyết áp, kiểm soát đường huyết và đau đầu ^[6]. Do tác động hạ áp và hạ đường huyết tự nhiên, người bệnh huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc ổn định đường huyết nếu uống trà cúc đậm đặc hằng ngày có thể gặp triệu chứng hoa mắt, chóng mặt do tác dụng cộng hưởng không mong muốn [3, 4].

Hiểu lầm phổ biến và lưu ý áp dụng thực tế

Nhiều người lầm tưởng rằng "uống trà thảo mộc thay nước lọc càng nhiều càng tốt" giúp lọc sạch cơ thể. Thực tế, cúc mâm xôi mang bản chất của một vị thuốc đông y và chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh mẽ ^[1]. Uống quá mức không chỉ gây dư thừa chất mà còn cản trở hấp thu dinh dưỡng và tăng gánh nặng đào thải cho gan thận ^[4].

Một nghiên cứu năm 2024 về phương pháp sấy cúc mâm xôi cũng chỉ ra rằng hàm lượng hoạt chất biến động rất lớn tùy vào cách xử lý ^[2]. Sấy trong bóng râm (YG) giữ lại hàm lượng flavonoid, phenolic acid và terpenoid cao hơn rõ rệt so với phương pháp sấy nhiệt (HG) ^[2]. Do đó, độ đậm đặc của các hoạt chất trong mỗi mẻ trà mua trên thị trường thường không đồng đều, người dùng khó kiểm soát chính xác liều lượng nạp vào.

Để sử dụng an toàn, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên thưởng thức trà cúc mâm xôi như một thức uống thư giãn gián đoạn, từ 2-3 lần mỗi tuần. Mỗi lần hãm chỉ nên dùng từ 3-5 bông khô với nước sôi già, tránh uống lúc bụng đói cồn cào để không làm cồn ruột hay hạ đường huyết đột ngột ^[6].

Người thuộc nhóm nguy cơ cao, phụ nữ đang mang thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính tuyệt đối không tự ý uống trà cúc mâm xôi hằng ngày thay nước. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như nổi ban da, khó thở hay đau quặn bụng, cần ngưng dùng ngay và tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ.