Đau dạ dày là tình trạng phổ biến gây nhiều phiền toái trong cuộc sống hàng ngày. Nhiều người thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng, trong đó có kinh nghiệm dùng cây chổi xuể để trị viêm loét.
Thực tế khoa học cho thấy chưa có bằng chứng lâm sàng xác nhận chổi xuể tiêu diệt được vi khuẩn dạ dày hay chữa khỏi bệnh. Việc tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng tiềm ẩn nguy cơ làm chậm trễ phác đồ điều trị chuẩn y khoa.
Thực hư lời đồn chữa đau dạ dày từ chổi xuể
Chổi xuể là loại cây mọc hoang phổ biến ở nhiều vùng đồi núi và thường được phơi khô làm chổi quét nhà. Trong dân gian, một số kinh nghiệm truyền miệng cho rằng nước sắc từ rễ và lá cây này có thể làm dịu cơn đau bụng, hỗ trợ tiêu hóa.
Từ những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng, không ít bệnh nhân tin rằng chổi xuể có khả năng ức chế vi khuẩn dạ dày và làm lành vết loét. Điều này khiến nhiều người tự ý thu hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc về sắc uống thay vì đi khám nội soi.
Các chuyên gia tiêu hóa cảnh báo việc tin vào kinh nghiệm dân gian không có cơ sở khoa học rất dễ dẫn tới biến chứng nguy hiểm. Để đánh giá đúng hiệu quả, cần nhìn nhận dưới góc độ sinh lý bệnh học và các bằng chứng thực nghiệm đã công bố.
Cơ chế gây viêm loét dạ dày dưới góc nhìn y học
Viêm loét dạ dày tá tràng không đơn thuần là tình trạng kích ứng tạm thời mà liên quan mật thiết đến các tác nhân bệnh lý rõ ràng. Nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) và việc sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) được xác định là hai yếu tố nguy cơ chính gây loét dạ dày [1].
Tình trạng viêm dạ dày mạn tính do vi khuẩn HP là bệnh nền dẫn tới hình thành vết loét [1]. Khi vi khuẩn này cư trú chủ yếu ở vùng hang vị, nó gây tăng tiết axit dịch vị [2]. Lượng axit dư thừa tràn xuống hành tá tràng tạo điều kiện cho HP xâm nhập, phát triển mật độ cao, kích hoạt phản ứng viêm dữ dội và làm suy giảm khả năng tiết bicarbonate bảo vệ [2].
Ở những người bệnh loét dạ dày có nhiễm HP, sản lượng axit cơ bản và tối đa đo được cao hơn đáng kể so với người không nhiễm khuẩn [3]. Cụ thể, sản lượng axit cơ bản đạt mức 4,1 mmol/giờ so với 2,4 mmol/giờ, và lượng axit tối đa đạt 19,5 mmol/giờ so với 14,4 mmol/giờ [3]. Tình trạng tăng axit cùng độc tố vi khuẩn trực tiếp phá hủy cấu trúc bảo vệ của niêm mạc.
Vi khuẩn tàn phá niêm mạc dạ dày như thế nào?
Nhiễm trùng HP gắn liền với sự hủy hoại thực thể tại mô dạ dày. Kiểm tra mô bệnh học trên 136 mẫu sinh thiết loét dạ dày lành tính cho thấy vi khuẩn HP xuất hiện ở 78 trường hợp, chiếm 57,3% [4].
Vùng biểu mô bị vi khuẩn này bám dính ghi nhận hàng loạt biến đổi đặc trưng như mất chất nhầy ở đỉnh tế bào, bong tróc tế bào biểu mô, tạo vết trợt nông và nhú tế bào bất thường [4]. Ngược lại, trong 58 ca không nhiễm HP, mép ổ loét hầu như không quan sát thấy các tổn thương thoái hóa này ngoại trừ hai trường hợp [4]. Điểm số viêm trên mô học luôn tỷ lệ thuận với mật độ cư trú của khuẩn HP [5].
Bên cạnh HP, các nhà khoa học còn ghi nhận một tác nhân hiếm gặp hơn gây viêm dạ dày mạn tính hoạt động là Helicobacter heilmannii [6]. Phân tích 1.250 mẫu sinh thiết dạ dày phát hiện HP chiếm 62%, trong khi H. heilmannii tìm thấy ở 3 ca (tỷ lệ 0,24%), cả 3 người này đều có triệu chứng tiêu hóa và viêm mạn tính trên mô bệnh học [6]. Việc loại bỏ mầm bệnh là yêu cầu tiên quyết để niêm mạc phục hồi.
Nghiên cứu thực nghiệm: Khoa học nói gì về thảo dược và vi khuẩn?
Trong kho tàng dữ liệu y văn quốc tế, hoàn toàn không có nghiên cứu nào ghi nhận cây chổi xuể có hoạt tính ức chế vi khuẩn HP hay bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa. Các nghiên cứu hiện đại chỉ tập trung vào một số hợp chất tự nhiên rõ nguồn gốc kết hợp cùng lợi khuẩn.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá hỗn hợp phức hợp giữa men vi sinh Lactobacillus paracasei HP7 kết hợp chiết xuất tía tô (Perilla frutescens) và cam thảo (Glycyrrhiza glabra) [7]. Thử nghiệm cho thấy hỗn hợp này có tác dụng điều trị một phần đạt 90%, giúp giảm độ bám dính của HP và ức chế phản ứng viêm [7].
Hỗn hợp kết hợp này mang lại hiệu quả kháng khuẩn HP và bảo vệ tổn thương niêm mạc tốt hơn so với dùng riêng rẽ men vi sinh hay từng chiết xuất đơn lẻ [7]. Nghiên cứu chỉ ra việc ức chế chất trung gian gây viêm IL-8 có tiềm năng ngăn chặn tiến trình viêm teo mạn tính và ung thư hóa [7]. Tuy nhiên, các nhà khoa học khẳng định men vi sinh đơn thuần không thể loại bỏ hoàn toàn khuẩn HP mà chỉ hỗ trợ giảm tải lượng vi khuẩn và giảm viêm niêm mạc [7].
Bằng chứng lâm sàng về tỷ lệ nhiễm khuẩn và điều trị chuẩn
Vi khuẩn HP hiện diện rất phổ biến ở các ca tổn thương dạ dày tá tràng. Đánh giá trên 96 bệnh nhân chưa qua điều trị cho thấy HP xuất hiện ở 81,6% người loét tá tràng và 83,0% người loét dạ dày [5].
Một nghiên cứu khác trên 52 bệnh nhân có triệu chứng tiêu hóa ghi nhận 21 người (chiếm 40%) dương tính với HP qua nội soi sinh thiết, gồm 14 nữ và 7 nam [8]. Vi khuẩn này xuất hiện ở 75% trường hợp loét tá tràng (6 trên 8 ca), nhưng không hề tìm thấy ở người có niêm mạc bình thường hay người đã phẫu thuật cắt một phần dạ dày theo phương pháp Billroth I hoặc II [8]. Một khảo sát trên 241 người bệnh ghi nhận 194 ca (80%) dương tính với HP qua sinh thiết hang vị [3].
Theo hướng dẫn y khoa, phác đồ ba thuốc gồm hai loại kháng sinh kết hợp một thuốc ức chế bơm proton là biện pháp ngắn hạn hiệu quả cao [7]. Việc tiệt trừ HP giúp chữa lành ổ loét, ngăn ngừa tái phát và chặn đứng các biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa [1]. Dù phác đồ kháng sinh có thể gây tác dụng phụ tạm thời như tiêu chảy, đau thượng vị, buồn nôn, đầy hơi [7], đây vẫn là phương pháp cứu cánh duy nhất được chứng minh làm sạch vi khuẩn.
Hiểu lầm tai hại khi tự chữa bằng cây cỏ truyền miệng
Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là đồng nhất việc "cắt cơn đau tạm thời" với việc "chữa lành tổn thương". Uống các loại nước lá dân gian như chổi xuể có thể chỉ tạo hiệu ứng giả dược hoặc làm loãng dịch vị tức thời, không hề loại bỏ được căn nguyên vi khuẩn [1].
Nhiều người e ngại tác dụng phụ của thuốc tây nên tự ý bỏ ngang đơn thuốc bác sĩ kê để chuyển sang uống thảo dược truyền tai. Việc này khiến khuẩn HP phát triển mạnh, tạo ra mật độ cao ở niêm mạc và kích thích tăng tiết axit liên tục [2, 6].
Hậu quả là ổ loét tiếp tục ăn sâu, dẫn tới trợt loét nặng, mất chất nhầy bảo vệ tế bào và gây biến chứng thủng hoặc chảy máu dạ dày [4, 8]. Việc tự chế biến chổi xuể không qua kiểm định chất lượng còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, thuốc bảo vệ thực vật hoặc kim loại nặng, trực tiếp gây độc cho gan và thận.
Ai cần tuyệt đối thận trọng khi xuất hiện triệu chứng dạ dày?
Những người có tiền sử dùng thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAID) cần cảnh giác cao độ vì đây là tác nhân trực tiếp phá hủy hàng rào bảo vệ niêm mạc bên cạnh vi khuẩn HP [1]. Nhóm đối tượng này bắt buộc phải điều trị bằng các liệu pháp ức chế tiết axit theo chỉ định y khoa chứ không thể dùng thảo mộc [1].
Người cao tuổi, người có ổ loét lớn hoặc từng bị biến chứng chảy máu dạ dày thuộc nhóm nguy cơ cao cần duy trì phác đồ ức chế tiết axit bảo vệ ngay cả sau khi đã liền sẹo ổ loét và diệt sạch vi khuẩn [1].
Người đang gặp các triệu chứng báo động như đau bụng dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sụt cân không rõ nguyên nhân tuyệt đối không được tự ý sắc lá chổi xuể uống. Bất kỳ sự chậm trễ nào trong can thiệp nội khoa đều có thể dẫn đến nguy hiểm tính mạng.
Lời khuyên áp dụng và chăm sóc đường tiêu hóa đúng cách
Khi có biểu hiện đau tức thượng vị, ợ hơi, khó tiêu, bước đầu tiên người bệnh cần làm là đến cơ sở y tế chuyên khoa để nội soi dạ dày và xét nghiệm mô bệnh học tìm vi khuẩn HP [3, 8].
Nếu kết quả dương tính với HP, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ kháng sinh phối hợp thuốc ức chế bơm proton theo đúng liều lượng và thời gian do bác sĩ chỉ định [7]. Không tự ý giảm liều hoặc dừng thuốc khi thấy đỡ đau bụng.
Về chế độ ăn uống, cần duy trì thói quen ăn chín uống sôi, hạn chế thực phẩm quá chua cay hoặc nhiều dầu mỡ gây kích ứng dạ dày. Tránh lạm dụng rượu bia, thuốc lá và giảm căng thẳng thần kinh để kiểm soát bài tiết axit dịch vị. Trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ tiêu hóa nào, người bệnh phải tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị.
Việc điều trị các bệnh lý dạ dày cần dựa trên nền tảng khoa học thực chứng thay vì đặt niềm tin vào các cây cỏ chưa rõ tác dụng như chổi xuể. Tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa và tái khám định kỳ là cách duy nhất bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa bền vững.
