Xông hơi lá cây cỏ là thói quen quen thuộc của người Việt mỗi khi cảm sốt, nghẹt mũi. Trong các loại thảo dược đồi núi, chổi xuể thường được hái về đun nước trùm chăn để toát mồ hôi. Nhiều người tin phương pháp này giúp diệt virus cúm nhanh chóng.
Thực tế, xông lá chổi xuể chỉ tạo cảm giác thông thoáng đường thở tạm thời nhờ tinh dầu bay hơi. Nồi nước xông quá nóng không tiêu diệt được virus trong tế bào mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây bỏng da và tổn thương niêm mạc hô hấp.
Chổi xuể trong dân gian và thành phần tinh dầu
Chổi xuể, tên khoa học Baeckea frutescens thuộc họ Đào kim nương (Myrtaceae), là loài cây bụi mọc hoang dại nhiều ở vùng đồi cằn miền Trung [1], [2]. Cây chứa sesquiterpene, phloroglucinol, chromone và lượng lớn tinh dầu [2].
Một nghiên cứu phân tích chất lượng năm 2004 xác định được hơn 50 đỉnh tách và làm rõ 38 hợp chất, chiếm trên 94% tổng diện tích pic sắc ký của tinh dầu cành lá chổi xuể [3]. Các hoạt chất chính gồm linalool, hợp chất bay hơi đặc trưng tạo mùi thơm trị liệu [3]. Ngoài ra, trong tinh dầu loài cây này còn có p-cymene (P-cymol), chất hỗ trợ tiêu đờm, thông khí quản [4].
Chính các phân tử tinh dầu nhẹ này khi gặp nhiệt độ cao sẽ bốc hơi theo làn khói nước, tạo mùi thơm cay the đặc trưng. Khi người bệnh hít vào, các thụ thể khứu giác tiếp nhận kích thích, tạo cảm giác luồng không khí đi qua mũi dễ dàng hơn.
Cơ chế tác động kháng viêm và kháng nấm trong phòng thí nghiệm
Nhiều người lầm tưởng xông lá cây giúp "quét sạch" virus cúm trong cơ thể. Sự thật, các tác dụng dược lý của chổi xuể mới chỉ ghi nhận trong môi trường nuôi cấy nhân tạo hoặc ống nghiệm.
Nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá tác dụng kháng viêm của Baeckea frutescens trên tế bào RAW264.7 kích thích bởi MALP-2 [4]. Kết quả chỉ ra dịch chiết chổi xuể ức chế giải phóng oxit nitric (NO), giảm biểu hiện men tổng hợp NO cảm ứng (iNOS), hạ thấp lượng cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-6 [4]. Cơ chế đạt được nhờ giảm biểu hiện MyD88, chặn thoái hóa IkappaBalpha và hạn chế chuyển vị nhân của tiểu phần p65 trong con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [4].
Về mặt kháng vi sinh vật, thử nghiệm năm 2020 trên mẫu chổi xuể thu hái tự nhiên tại miền Trung Việt Nam chứng minh tinh dầu lá có hoạt tính kháng nấm men Candida albicans với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 16 microgam/mL [1]. Nghiên cứu này đồng thời ghi nhận hoạt tính diệt ấu trùng muỗi của họ cây Đào kim nương [1].
Tuy nhiên, các dữ liệu trên đều ở cấp độ tế bào cô lập (in vitro). Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người khẳng định việc hít hơi nước đun lá chổi xuể tiêu diệt được virus cúm đang khu trú sâu trong biểu mô niêm mạc.
Cảm giác thông mũi: Thật hay ảo?
Nhiều người khẳng định mũi tắc nghẽn lập tức thông thoáng ngay khi cúi mặt vào nồi xông lá chổi xuể. Đây là sự kết hợp giữa nhiệt ẩm và các hợp chất bay hơi như linalool hay p-cymene [3], [4].
Hơi nước nóng làm loãng chất nhầy đặc quánh ở cuốn mũi, hỗ trợ lông chuyển tống đờm nhớt ra ngoài dễ hơn. Tinh dầu bay hơi kích thích thụ thể cảm nhận nhiệt và luồng khí ở niêm mạc mũi, tạo ảo giác khoang mũi mở rộng, dễ thở hơn. P-cymene trong tinh dầu hỗ trợ làm dịu phế quản [4].
Dù vậy, phản ứng này chỉ mang tính cơ học tạm thời. Khi hết hơi ấm và lượng tinh dầu bay hơi phân tán hết, niêm mạc mũi đang viêm sưng do cúm sẽ tiếp tục sung huyết trở lại nếu bệnh lý nền chưa được cơ thể tự đề kháng hồi phục.
Rủi ro bỏng nhiệt và tổn thương đường thở do lạm dụng
Sai lầm phổ biến của người bệnh là đun nước sôi sùng sục rồi trùm chăn kín mít để "xông cho ra mồ hôi hột". Hơi nước nhiệt độ cao kết hợp nồng độ tinh dầu đậm đặc trong không gian kín gây ra tác hại nghiêm trọng.
Nhiệt độ hơi nước vượt quá ngưỡng chịu đựng làm bỏng lớp biểu mô lông chuyển mỏng manh của đường hô hấp trên. Khi lớp tế bào này bị teo, bỏng rát, khả năng tự làm sạch của niêm mạc mũi họng suy giảm nghiêm trọng, khiến vi khuẩn dễ xâm nhập gây bội nhiễm.
Ngoài ra, hít phải nồng độ tinh dầu quá đặc trong thời gian dài kích ứng niêm mạc mắt gây đỏ rát, co thắt khí phế quản ở những người có cơ địa nhạy cảm, làm trầm trọng thêm tình trạng khó thở. Việc trùm chăn xông quá lâu còn khiến cơ thể mất nước, hạ huyết áp đột ngột do giãn mạch ngoại vi.
Những ai không nên xông lá chổi xuể?
Liệu pháp xông lá tự nhiên không an toàn cho mọi đối tượng. Một số nhóm người cần tuyệt đối tránh hoặc cẩn trọng:
Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi không được xông hơi trùm chăn. Da và niêm mạc đường thở của trẻ rất mỏng, dễ bỏng nhiệt sâu. Tinh dầu đậm đặc dễ gây phản xạ co thắt thanh quản dẫn đến ngạt thở.
Người có tiền sử hen suyễn, co thắt phế quản hoặc viêm phế quản mạn tính không nên xông tinh dầu nồng độ cao vì hơi nóng và chất cay the dễ kích hoạt cơn hen cấp tính.
Người già yếu, người đang sốt cao mất nước, người mắc bệnh tim mạch hoặc huyết áp không ổn định không nên xông kín. Việc đổ mồ hôi ồ ạt trong chăn kín làm rối loạn điện giải, tăng gánh nặng tuần hoàn, dễ gây đột quỵ hoặc ngất xỉu. Phụ nữ mang thai cũng cần tránh các liệu pháp làm tăng nhiệt độ thân nhiệt đột ngột.
Áp dụng đúng cách trong mùa cảm cúm
Để tận dụng sự thư giãn từ lá chổi xuể mà không gây hại cho sức khỏe, người bệnh cần thực hiện đúng quy trình an toàn:
Dùng lượng lá vừa phải, khoảng một nắm tay lá chổi xuể tươi hoặc khô, rửa sạch bụi đất. Đun sôi nước với lá trong khoảng 5 phút để tinh dầu giải phóng, không đun quá lâu làm hao hụt các hoạt chất dễ bay hơi.
Không trùm chăn kín đầu. Đặt nồi nước cách mặt ít nhất 30 đến 40 cm. Dùng khăn làm phễu dẫn hơi nước thoang thoảng lên vùng mặt, giữ mắt nhắm nhẹ. Mỗi lần hít thở chỉ kéo dài từ 5 đến 10 phút, tối đa 1-2 lần mỗi ngày.
Nếu cảm thấy rát mũi họng hoặc chóng mặt, phải dừng xông ngay lập tức, mở thoáng phòng và uống bổ sung nước ấm. Sau khi xông, dùng khăn khô lau sạch mồ hôi, nghỉ ngơi nơi kín gió, tránh tắm lại ngay bằng nước lạnh.
Xông lá chổi xuể chỉ là biện pháp hỗ trợ giải tỏa nghẹt mũi tạm thời, không phải phương thuốc đặc trị virus. Giữ khoảng cách an toàn với nguồn nhiệt, dùng lượng vừa phải và thăm khám cơ sở y tế khi có dấu hiệu sốt cao kéo dài là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe.
