Nhiều người có thói quen thưởng thức một ly trà sữa béo ngậy vào mỗi buổi chiều để nạp lại năng lượng và giải tỏa căng thẳng. Tuy nhiên, không ít người lầm tưởng rằng thức uống này chứa sữa đặc hoặc sữa tươi, từ đó mang lại nguồn đạm và canxi dồi dào cho cơ thể.
Thực tế hoàn toàn trái ngược: đa phần trà sữa thương mại sử dụng bột kem béo thực vật (non-dairy creamer). Loại bột này hầu như không chứa canxi tự nhiên từ sữa động vật, hàm lượng chất đạm vô cùng ít ỏi, đồng thời lại tiềm ẩn nhiều chất béo bão hòa từ dầu thực vật hydro hóa [1].
Bản chất của bột béo: Không phải sữa thật
Bột kem béo thực vật là dạng chất béo và dầu được vi bao dạng bột, sử dụng cực kỳ phổ biến trong ngành công nghiệp thực phẩm [1]. Dù mang lại vị ngậy béo tương tự như sữa, sản phẩm này không có nguồn gốc từ sữa bò thông thường.
Nguyên liệu chính sản xuất loại bột này là dầu thực vật hydro hóa [1]. Quá trình hydro hóa giúp biến chất lỏng thành dạng bột ổn định, nhưng lại tạo ra lượng lớn các axit béo bão hòa và chất béo chuyển hóa gây hại cho sức khỏe tim mạch [1].
Thêm vào đó, khi pha cùng trà đen, các hợp chất polyphenol trong trà như theaflavin (TF) và epigallocatechin-3-gallate (EGCG) sẽ liên kết trực tiếp với lượng protein ít ỏi trong bột kem béo [2]. Quá trình liên kết phenol - protein này quyết định màu hồng đỏ đặc trưng của trà sữa [2]. Tuy nhiên, phản ứng này cũng làm biến tính và giảm khả năng hấp thu của các hoạt chất sinh học vốn có trong lá trà tự nhiên.
Đạm và canxi: Sự thiếu hụt đáng kinh ngạc
Nhiều người tiêu dùng vẫn nghĩ rằng các sản phẩm thay thế sữa mang lại dinh dưỡng tương đương sữa động vật. Một khảo sát thực tế trên 358 sản phẩm tráng miệng có nguồn gốc thực vật thay thế sữa công bố năm 2022 đã làm rõ vấn đề này [3].
Nghiên cứu trên chỉ ra rằng có tới 90% sản phẩm chứa hàm lượng đường cao và 73% chứa hàm lượng chất béo bão hòa cao do sử dụng dầu dừa [3]. Đáng chú ý, không có bất kỳ sản phẩm nào trong số 358 mẫu được khảo sát có bổ sung canxi, vitamin D hay vitamin B12 [3]. Chỉ 1 trong 6 sản phẩm có mức protein tương đương với kem sữa thông thường [3].
Điều này chứng minh rằng các sản phẩm kem béo không sữa trên thị trường hoàn toàn thiếu hụt canxi tự nhiên. Người uống trà sữa pha bột béo không thể kỳ vọng việc dung nạp canxi để phát triển chiều cao hay phòng loãng xương. Thậm chí, việc tiêu thụ thường xuyên chỉ khiến cơ thể nạp thêm calo rỗng và chất béo bão hòa [3].
Tác hại chuyển hóa từ nền dầu hydro hóa
Dầu thực vật hydro hóa truyền thống trong bột béo chứa lượng lớn axit béo bão hòa cực kỳ có hại cho cơ thể con người [1]. Khi dung nạp thường xuyên, loại chất béo này làm gia tăng gánh nặng cho hệ tuần hoàn và cơ quan chuyển hóa.
Nghiên cứu trên động vật năm 2024 chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều chất béo truyền thống làm tăng tích tụ lipid và tổn thương gan do stress oxy hóa [1]. Khi thử nghiệm thay thế loại dầu hydro hóa này bằng bột béo từ dầu hạt óc chó liều thấp ở chuột béo phì, các nhà khoa học ghi nhận mức giảm rõ rệt của cholesterol toàn phần (TC) và triglyceride (TG), cùng với sự gia tăng của cholesterol tốt HDL-C (p < 0.01) [1].
Đồng thời, sự thay thế này cũng làm giảm các chỉ số tổn thương gan như MDA, ALT, AST và tăng nồng độ men chống oxy hóa SOD (p < 0.01) [1]. Không những thế, bột béo truyền thống còn gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột; chỉ khi chuyển sang dầu béo lành mạnh hơn, tỷ lệ Bacteroidetes/Firmicutes và sự phong phú của vi khuẩn có lợi như Lactobacillus mới được cải thiện [1].
Trà đen và nghịch lý chuyển hóa
Lá trà tự nhiên chứa dồi dào các chất chống oxy hóa thuộc nhóm polyphenol. Một nghiên cứu theo dõi năm 2022 ghi nhận thói quen tiêu thụ trà có liên quan đến việc làm chậm tốc độ suy giảm chỉ số HDL-C ở người trưởng thành nhờ hàm lượng polyphenol phong phú như flavan-3-ol (thearubigin, catechin) và proanthocyanidin [4].
Polyphenol trong trà đen có tiềm năng hỗ trợ cải thiện các yếu tố của hội chứng chuyển hóa [4]. Tuy nhiên, việc đưa trà vào ly trà sữa thương phẩm lại tạo ra sự đối nghịch. Lợi ích từ trà bị triệt tiêu bởi lượng chất béo bão hòa trong bột béo hydro hóa và lượng đường bổ sung quá mức [3, 4].
Chưa kể, sự liên kết giữa theaflavin, EGCG với protein trong bột kem béo tạo nên màu sắc cho ly trà sữa lại gián tiếp làm thay đổi tính khả dụng sinh học của các polyphenol này [2]. Hậu quả là người uống vừa không hấp thu được lợi ích của trà, vừa nạp vào một lượng lớn chất béo xấu [3, 4].
Những hiểu lầm tai hại khi chọn trà sữa
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là coi trà sữa như một bữa phụ lành mạnh có chứa sữa và trà. Đa số các quán bình dân sử dụng bột béo công nghiệp để giảm giá thành và tạo độ ngậy đậm đà, hoàn toàn không có sữa tươi.
Hiểu lầm thứ hai là việc lựa chọn các món gắn mác "thực vật" (plant-based) sẽ luôn an toàn cho sức khỏe. Nghiên cứu năm 2022 chứng minh các nền thực vật thay thế sữa nếu không được thiết kế dinh dưỡng cẩn thận thì vẫn chứa tới 73% chất béo bão hòa và 90% đường ngọt đậm [3].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cơ thể vẫn hấp thu được canxi khi uống trà sữa trân châu. Trừ khi ly nước được pha hoàn toàn từ sữa bò tươi thanh trùng có nguồn gốc rõ ràng, lượng canxi từ bột béo công nghiệp gần như bằng không [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người thừa cân, béo phì và mắc hội chứng rối loạn chuyển hóa lipid máu tuyệt đối không nên dùng trà sữa pha bột béo. Dầu hydro hóa làm tăng nguy cơ tổn thương gan do tích tụ lipid và tăng men gan ALT, AST [1].
Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp cao cũng cần loại bỏ thức uống này khỏi thực đơn hàng ngày. Lượng axit béo bão hòa cao từ bột béo ảnh hưởng nghiêm trọng đến các chỉ số lipid huyết thanh [1].
Người đang trong giai đoạn phát triển chiều cao hoặc người lớn tuổi cần bổ sung canxi để ngừa loãng xương không thể chọn trà sữa làm nguồn cung cấp dưỡng chất. Sản phẩm này không hề bổ sung canxi tự nhiên [3].
Người có bệnh nền hoặc vấn đề tiêu hóa mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi duy trì thói quen dùng các món chứa bột kem thực vật.
Lựa chọn thay thế thông minh trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe chuyển hóa, người tiêu dùng nên thay đổi thói quen gọi đồ uống bằng cách yêu cầu sữa tươi thanh trùng không đường hoặc ít béo thay cho bột kem thực vật.
Nếu tự pha chế tại nhà, hãy dùng trà đen nguyên chất pha cùng sữa tươi nguyên kem có kiểm định. Cách làm này vừa giữ lại trọn vẹn canxi, protein thật từ sữa bò, vừa khai thác được hàm lượng polyphenol tự nhiên trong trà [4].
Khi lựa chọn các sản phẩm thay thế sữa, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng. Hãy ưu tiên các sản phẩm có công bố rõ tỷ lệ canxi, ít đường và không sử dụng nền dầu cọ hay dầu thực vật hydro hóa [3, 4].
Uống một ly trà sữa ngọt béo có thể đem lại cảm giác ngon miệng tức thì, nhưng cơ thể hoàn toàn không nhận được lượng đạm và canxi cần thiết. Để duy trì sức khỏe tim mạch và đường ruột lâu dài, việc cắt giảm các loại bột béo hydro hóa là giải pháp dinh dưỡng sáng suốt nhất cho mỗi người.
