Mỡ máu cao là tình trạng rối loạn chuyển hóa phổ biến trong đời sống hiện đại, dẫn đến nhiều lo ngại về nguy cơ tim mạch. Trong dân gian, cây vàng đằng vốn quen thuộc như một vị thuốc trị tiêu chảy, kiết lỵ nhờ chứa hàm lượng berberin dồi dào. Gần đây, nhiều người tìm kiếm vị thuốc này với hy vọng tìm ra giải pháp tự nhiên giúp kiểm soát chỉ số mỡ máu.
Các dữ liệu lâm sàng thực tế cho thấy berberin chiết xuất từ vàng đằng có mang lại hiệu quả hạ cholesterol và triglyceride [1], [2]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ đóng vai trò hỗ trợ và chưa đủ cơ sở khoa học vững chắc để thay thế thuốc điều trị mỡ máu theo đơn [3].
Cơ chế tác động lên mỡ máu của hoạt chất trong vàng đằng
Vàng đằng là nguồn cung cấp dồi dào berberin, một alkaloid tự nhiên cấu trúc isoquinoline [4]. Hoạt chất này tác động lên chuyển hóa lipid thông qua việc điều hòa các thụ thể thanh thải chất béo xấu tại gan [5], [6].
Khi đi vào cơ thể, berberin thể hiện khả năng tác động đến thụ thể LDL (LDLR), kênh đóng vai trò nội bào hóa để loại bỏ hạt LDL-C ra khỏi tuần hoàn máu [6]. Nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận berberin làm tăng biểu hiện của LDLR cả ở mức độ mRNA gấp 3,5 lần và lượng protein thụ thể lên gấp 2,6 lần tại tế bào gan [6]. Ngoài ra, trong mô hình tế bào HepG2, sự hiện diện của berberin kết hợp resveratrol cũng làm gia tăng lượng thụ thể LDLR khoảng một lần so với việc dùng riêng rẽ [5].
Đồng thời, berberin còn hoạt động như một chất ức chế protein PCSK9 tự nhiên ở cả cấp độ phiên mã và protein [3]. PCSK9 vốn là một protein gây thoái giáng thụ thể LDLR, vì vậy việc ức chế PCSK9 sẽ giúp bảo tồn số lượng thụ thể trên bề mặt gan, thúc đẩy quá trình dọn dẹp cholesterol xấu [3], [7]. Ở động vật thí nghiệm, hoạt chất này còn ức chế sự hấp thu cholesterol tại đường ruột [6].
Bằng chứng từ các phân tích gộp lâm sàng
Nhiều tổng quan hệ thống và phân tích gộp đã tổng hợp dữ liệu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đánh giá thực chất khả năng hạ mỡ máu của berberin trên người [1], [2].
Một phân tích gộp công bố năm 2013 thu thập dữ liệu từ 11 thử nghiệm RCT với 874 người tham gia để đo lường biến thiên lipid máu [1]. Kết quả phân tích cho thấy việc sử dụng berberin mang lại mức giảm cholesterol toàn phần trung bình 0,61 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: -0,83 đến -0,39) và giảm triglyceride 0,50 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: -0,69 đến -0,31) [1]. Đồng thời, chỉ số LDL-C giảm 0,65 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: -0,76 đến -0,54) trong khi HDL-C có mức tăng nhẹ 0,05 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: 0,02 đến 0,09) mà không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [1].
Đến năm 2020, một phân tích gộp quy mô lớn hơn với 25 thử nghiệm lâm sàng trên tổng số 3.042 người bệnh rối loạn lipid máu (1.552 người nhóm can thiệp và 1.490 người nhóm chứng) tiếp tục khẳng định xu hướng này [2]. Nhóm dùng berberin đơn độc hoặc kết hợp cùng thuốc hạ lipid đều ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt về TC, TG, LDL-C và gia tăng HDL-C có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [2]. Tỷ lệ xuất hiện tác dụng phụ không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm và không ghi nhận tác dụng phụ nặng [2].
Một phân tích gộp khác bao gồm 27 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 2.569 bệnh nhân cũng chỉ ra berberin có hiệu quả điều trị đối với bệnh tiểu đường type 2, tăng lipid máu và huyết áp cao mà ghi nhận rất ít tác dụng ngoại ý [6]. Ở các bệnh nhân tăng cholesterol máu hoặc mắc kèm đái tháo đường type 2, liều dùng berberin trong các thử nghiệm dao động từ 0,5 g đến 1,5 g mỗi ngày giúp giảm LDL-C khoảng 25 mg/dL đi kèm hạ TG và tăng nhẹ HDL-C [7].
Tác động trên người bệnh đái tháo đường kèm rối loạn lipid
Rối loạn chuyển hóa chất béo thường xuất hiện song hành cùng bệnh lý đái tháo đường, nhóm đối tượng thường xuyên được đưa vào các thử nghiệm berberin [8], [7].
Một thử nghiệm sơ bộ năm 2008 được thực hiện trên 2 phân nhóm bệnh nhân đái tháo đường type 2 để đánh giá hiệu quả hạ đường huyết và lipid máu [8]. Trong nhánh A, 36 người trưởng thành mới được chẩn đoán đái tháo đường type 2 được phân ngẫu nhiên dùng berberin hoặc metformin (liều 0,5 g chia 3 lần mỗi ngày) trong vòng 3 tháng [8]. Kết quả cho thấy nhóm dùng berberin giảm đáng kể triglyceride huyết tương từ 1,13 ± 0,13 mmol/L xuống còn 0,89 ± 0,03 mmol/L (p < 0,05), đi kèm cải thiện đường huyết tương đương thuốc metformin [8].
Ở nhánh B của nghiên cứu này, 48 người trưởng thành kiểm soát đường huyết kém được bổ sung berberin trong thời gian 3 tháng [8]. Bên cạnh việc kiểm soát đường huyết, chỉ số cholesterol toàn phần và LDL-C của các bệnh nhân đều giảm rõ rệt sau quá trình can thiệp [8]. Nghiên cứu này ghi nhận có 20 bệnh nhân (chiếm 34,5%) gặp phải các tác dụng phụ nhẹ trên đường tiêu hóa nhưng thoáng qua, không làm tổn hại chức năng gan hay thận [8].
Thử nghiệm lâm sàng đầu tiên trên bệnh nhân tăng cholesterol tại Trung Quốc cũng từng ghi nhận mức giảm 25% đối với LDL-C và 35% đối với TG, trong đó tác động thể hiện rõ rệt nhất ở những người trước đó chưa từng dùng bất kỳ loại thuốc hạ mỡ máu nào [7].
Bằng chứng tiền lâm sàng và hướng phối hợp trị liệu
Bên cạnh các thử nghiệm đơn trị liệu, hướng phối hợp berberin cùng các hợp chất hoạt tính sinh học khác được tìm hiểu nhằm gia tăng hiệu quả hạ lipid máu [5], [3].
Nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 trên chuột bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo chỉ ra rằng việc kết hợp berberin (liều 30 mg/kg/ngày) và resveratrol (liều 20 mg/kg/ngày) bằng đường uống làm giảm cholesterol toàn phần 27,4% và giảm LDL-C 31,6% [5]. Mức giảm này vượt trội hơn hẳn so với việc chỉ dùng đơn độc resveratrol (giảm 8,4% TC; 6,6% LDL-C) hoặc chỉ dùng riêng berberin (giảm 10,5% TC; 9,8% LDL-C) [5]. Trên mô hình tế bào mỡ 3T3-L1, sự kết hợp 12-20 micromol/L berberin cùng 25 micromol/L resveratrol cũng ức chế tích tụ mỡ mạnh hơn rõ rệt [5].
Về việc phối hợp cùng thuốc tây y, nghiên cứu trên chuột cống tăng lipid máu cho thấy kết hợp berberin (90 mg/kg/ngày) với simvastatin (6 mg/kg/ngày) làm giảm nồng độ LDL-C tới 46,2% [6]. Mức giảm này cao hơn đáng kể so với việc dùng berberin đơn độc (giảm 26,8%) hoặc chỉ dùng simvastatin (giảm 28,3%) [6].
Một thử nghiệm sơ bộ năm 2020 trên người sử dụng phức hợp thực phẩm bổ sung chứa monacolin K kết hợp với 500 mg berberin và silymarin trong 8 tuần cho kết quả giảm mỡ máu tương đương với việc dùng 10 mg atorvastatin đơn thuần [3]. Bổ sung này cũng cải thiện chức năng lipoprotein và ức chế tạo tế bào bọt ở đại thực bào người [3].
Mặc dù vậy, cần lưu ý rằng các kết quả thí nghiệm trên mô hình động vật như chuột hay chuột túi hamster đôi khi cho kết quả đối lập nhau và không hoàn toàn phản ánh chính xác các quá trình chuyển hóa lipid phức tạp ở cơ thể người [7], [6].
Giới hạn của các nghiên cứu hiện nay
Mặc dù dữ liệu phân tích gộp chỉ ra xu hướng tích cực, người đọc cần nhìn nhận thận trọng về chất lượng thực tế của các bằng chứng lâm sàng này [1], [2].
Hầu hết các nghiên cứu phân tích gộp lớn đều nhấn mạnh rằng chất lượng phương pháp luận của các thử nghiệm lâm sàng về berberin nhìn chung còn ở mức thấp [1], [2]. Tồn tại nhiều nguy cơ sai lệch trong quy trình tạo trình tự ngẫu nhiên, giấu phân bổ điều trị, thực hiện phương pháp làm mù và quản lý số liệu kết quả [2]. Độ không đồng nhất lâm sàng giữa các thử nghiệm can thiệp cũng tương đối cao [2].
Do đó, các nhà khoa học đồng thuận rằng hiệu quả điều trị rối loạn lipid máu của hoạt chất này vẫn cần được thẩm định thêm qua các nghiên cứu lâm sàng đa trung tâm, quy mô mẫu lớn hơn và có thiết kế nghiên cứu đạt chuẩn chất lượng cao [1], [2], [3]. Bằng chứng dài hạn về khả năng giảm tỷ lệ biến cố tử vong hay bệnh tật do tim mạch của berberin hiện vẫn chưa được thiết lập đầy đủ [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ mỡ máu
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng có thể tự ý sắc nước rễ, thân cây vàng đằng để uống thay thế hoàn toàn đơn thuốc statin do bác sĩ chỉ định.
Dữ liệu y khoa khẳng định berberin không thể thay thế cho liệu pháp điều trị hạ mỡ máu tiêu chuẩn, mà chỉ có thể đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ nhằm tăng cường hiệu quả kiểm soát nguy cơ tim mạch [3]. Việc sử dụng statin thường khiến nồng độ PCSK9 trong máu tăng lên và hạn chế phần nào tác dụng của thuốc, lúc này đặc tính ức chế PCSK9 của berberin có thể hỗ trợ khắc phục điểm hạn chế này [3]. Tuy nhiên, việc tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang dùng thảo dược có thể khiến tình trạng xơ vữa mạch máu tiến triển âm thầm.
Một hiểu lầm khác là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn không có tác dụng phụ. Thực tế trong thử nghiệm lâm sàng, có tới 34,5% bệnh nhân dùng berberin gặp các phản ứng không mong muốn ở đường tiêu hóa dù chỉ ở mức độ thoáng qua [8].
Nhóm đối tượng cần cẩn trọng
Do đặc tính dược lý mạnh và tác động đa cơ chế, không phải ai cũng phù hợp để tự ý bổ sung berberin hay sử dụng dịch chiết từ cây vàng đằng [8], [6].
Người có đường tiêu hóa nhạy cảm cần lưu ý vì hoạt chất có thể gây ra các triệu chứng khó chịu như đầy bụng, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa [8]. Đối với những người đang trong quá trình điều trị đái tháo đường, berberin có tác dụng làm hạ đường huyết tương đương thuốc chuyên khoa nên nếu dùng kết hợp thiếu kiểm soát có thể làm hạ đường huyết quá mức [8], [6].
Chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ từ các trích đoạn nghiên cứu cho phụ nữ đang mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ; các thử nghiệm lâm sàng công bố hiện tập trung chủ yếu trên người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu [1], [2], [8], [7]. Người có bệnh nền gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc kê đơn điều trị tim mạch tuyệt đối phải tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị trước khi dùng.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Trong các thử nghiệm lâm sàng trên người, liều lượng berberin tinh khiết được ứng dụng để kiểm soát chuyển hóa lipid và đường huyết thường nằm trong khoảng 0,5 g đến 1,5 g mỗi ngày, điển hình như mức liều 0,5 g dùng 3 lần mỗi ngày trong các đợt theo dõi kéo dài 3 tháng [8], [7].
Tuy nhiên, hàm lượng berberin tự nhiên phân bổ trong thân và rễ vàng đằng thô thường biến thiên tùy theo vùng trồng và kỹ thuật thu hái. Việc tự ý thu hái hay sắc thuốc tại nhà rất khó kiểm soát chính xác liều lượng hoạt chất nạp vào cơ thể, dễ dẫn đến thiếu liều điều trị hoặc quá liều gây rối loạn tiêu hóa [8].
Khi có ý định sử dụng các chế phẩm chứa hoạt chất chiết xuất từ vàng đằng, người bệnh nên chọn sản phẩm đã được kiểm định hàm lượng chuẩn hóa và trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi. Không bao giờ tự ý điều chỉnh hoặc ngưng dùng thuốc hạ mỡ máu theo đơn chỉ vì đang dùng thêm thảo dược bổ trợ [3].
Vàng đằng và hoạt chất berberin thể hiện tiềm năng rõ rệt trong việc cải thiện các chỉ số mỡ máu và hỗ trợ chức năng chuyển hóa qua các dữ liệu lâm sàng sơ bộ [1], [8]. Dẫu vậy, thảo dược này không phải là phương thuốc thần kỳ thay thế y học hiện đại [3]. Để bảo vệ tim mạch toàn diện, người bệnh cần kết hợp chặt chẽ việc tuân thủ đơn thuốc chuẩn, duy trì lối sống lành mạnh và chỉ xem thảo dược như một giải pháp hỗ trợ có sự kiểm soát của y tế.
