Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà làm thuốc uống giải độc, trị viêm xoang hoặc mẩn ngứa. Trong đó, ké đầu ngựa là vị thuốc dân gian quen thuộc mọc hoang khắp bờ bụi, thường được truyền tai thu hái hạt về dùng trực tiếp. Tuy nhiên, việc tự ý hái và sắc uống quả ké đầu ngựa tươi tiềm ẩn mối nguy hiểm rất lớn cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ hoại tử tế bào gan cấp tính.

Quả ké đầu ngựa tươi chứa các độc tố tự nhiên cực mạnh, đứng đầu là carboxyatractyloside và atractyloside [1]. Khi chưa trải qua các công đoạn bào chế nhiệt đúng quy chuẩn, các hoạt chất này đi thẳng vào cơ thể, ức chế quá trình sản sinh năng lượng của tế bào gan, gây tổn hại màng tế bào và dẫn tới suy gan [2], [3].

Độc chất carboxyatractyloside hủy hoại tế bào gan ra sao?

Carboxyatractyloside và atractyloside là các glycoside khung kaurene có mặt tự nhiên trong quả của cây ké đầu ngựa [4]. Về mặt sinh hóa, các chất này được biết đến là tác nhân ức chế trực tiếp các chất vận chuyển ADP/ATP của ty thể [3]. Ty thể vốn là cơ quan giữ vai trò nhà máy năng lượng của tế bào; việc ức chế chất vận chuyển này sẽ chặn đứng chu trình phosphoryl oxy hóa [3].

Khi chu trình tạo năng lượng bị khóa chặt, nồng độ hợp chất giàu năng lượng adenosine-5'-triphosphate (ATP) trong mô gan sẽ sụt giảm nghiêm trọng [2]. Sự thiếu hụt ATP khiến tế bào gan mất khả năng duy trì các hoạt động sống cơ bản. Các nghiên cứu cơ bản về độc tính gan chỉ ra rằng sự suy giảm năng lượng ty thể và sụt giảm ATP là cơ chế cốt lõi dẫn đến hoại tử tế bào hoặc kích hoạt chu trình chết tế bào [5].

Bên cạnh việc làm cạn kiệt năng lượng, carboxyatractyloside và atractyloside còn kích thích quá trình stress oxy hóa mạnh mẽ trong mô gan [4]. Tình trạng này dẫn đến quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào, làm phá vỡ cấu trúc và tính toàn vẹn của tế bào gan [4].

Bằng chứng từ các thử nghiệm trên tế bào và động vật

Độc tính đối với gan của các hoạt chất trong quả ké đầu ngựa đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân lập 7 thành phần đặc trưng trong dịch chiết nước của quả ké đầu ngựa [1]. Kết quả cho thấy atractyloside, carboxyatractyloside và 4'-desulphate-atractyloside gây độc tế bào rõ rệt trên cả hai dòng tế bào gan L-02 và BRL [1]. Hoạt độ men lactate dehydrogenase (LDH) tăng cao cho thấy màng tế bào gan đã bị hủy hoại [1].

Cũng trong công trình này, chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết nước quả ké đầu ngựa với các liều 7,5; 15,0 và 30,0 g/kg/ngày trong vòng 5 ngày [1]. Ở nhóm dùng liều 30,0 g/kg/ngày, tổn thương gan thể hiện rất rõ ràng qua hình ảnh mô bệnh học và sự thay đổi chuyển hóa trong huyết thanh [1]. Nồng độ các chất như VLDL/LDL, 3-HB, lactate, acetate, acetone và glutamate trong huyết thanh đều tăng vọt, trong khi d-glucose, choline và valine giảm mạnh [1].

Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2011 đã tiêm màng bụng atractyloside với các liều 50, 125 và 200 mg/kg, hoặc carboxyatractyloside với các liều 50, 100 và 150 mg/kg trong 5 ngày liên tục trên chuột [4]. Khám nghiệm mô bệnh học ghi nhận tổn thương gan lan rộng so với nhóm đối chứng, trong khi phổi, tim, lách và hệ thần kinh trung ương chưa thấy tổn thương rõ rệt [4]. Các men gan trong huyết thanh gồm alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và alkaline phosphatase (ALP) đều tăng vọt [4]. Đồng thời, lượng malondialdehyde (MDA) trong gan tăng cao, cùng sự sụt giảm của các enzyme chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và nồng độ glutathione (GSH) [4].

Các đánh giá tổng quan công bố năm 2019 cũng ghi nhận atractyloside ở nồng độ từ 0,01 đến 0,05 g/L gây độc tế bào gan chuột theo tỷ lệ phụ thuộc vào liều lượng, làm giảm khả năng sống của tế bào, giảm lượng GSH nội bào và giảm tiết albumin [6]. Ở nồng độ 100 micromol/L, cả atractyloside và carboxyatractyloside đều làm tăng hoạt độ LDH và ức chế sự nhân lên của tế bào [6].

Vì sao quả sống cực độc nhưng dược liệu qua chế biến lại an toàn hơn?

Sự khác biệt sống còn giữa quả ké đầu ngựa tươi hái ngoài đồng và vị dược liệu dùng trong y học cổ truyền nằm ở kỹ thuật chế biến. Quả ké đầu ngựa chín sống không thể dùng rộng rãi do độc tính gan rất cao [2]. Tuy nhiên, dược liệu này có thể được sử dụng an toàn và hiệu quả sau khi trải qua quá trình chế biến chuẩn mực dựa trên kinh nghiệm truyền thống [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã so sánh trực tiếp độc tính gan giữa quả ké đầu ngựa sống và quả ké đầu ngựa đã qua chế biến [2]. Chuột uống quả sống bị tổn thương gan rõ rệt sau 20 đến 30 ngày sử dụng, kèm theo sự sụt giảm mạnh mẽ nồng độ ATP trong mô gan [2]. Ngược lại, nhóm chuột dùng quả đã qua chế biến hoàn toàn không ghi nhận sự khác biệt đáng kể về các chỉ số so với nhóm đối chứng khỏe mạnh [2].

Phân tích bằng phương pháp UPLC-MS/MS chỉ ra rằng quá trình bào chế nhiệt và xử lý cổ truyền đã làm giảm đáng kể hàm lượng carboxyatractyloside và atractyloside [2]. Khi các độc chất này bị phân hủy hoặc chuyển hóa thành dạng kém độc hơn, nguy cơ hủy hoại tế bào gan và làm suy giảm năng lượng ty thể sẽ được loại trừ [2].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Quả ké đầu ngựa trong y học cổ truyền đã được ghi nhận có tác dụng hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm mũi, viêm xoang và giảm đau đầu [4]. Dược liệu này cũng được nghiên cứu về các đặc tính chống dị ứng, chống viêm, giảm đau và chống khối u [6].

Mặc dù có nhiều triển vọng dược lý, phần lớn các bằng chứng về cơ chế tác động và độc tính hiện nay đều xuất phát từ các mô hình in vitro trên dòng tế bào hoặc thử nghiệm in vivo trên động vật gặm nhấm [1], [2], [4]. Các nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ con đường gây độc qua ty thể và stress oxy hóa, nhưng chưa phản ánh trọn vẹn toàn bộ đáp ứng lâm sàng đa dạng trên cơ thể người [3]. Bên cạnh đó, các mục tiêu phân tử trực tiếp và gián tiếp của carboxyatractyloside vẫn còn những điểm cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu để làm rõ hoàn toàn [3].

Những hiểu lầm nguy hại khi dùng ké đầu ngựa làm thuốc

Hiểu lầm tai hại nhất là quan niệm cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Nhiều người tin rằng quả tươi hái trực tiếp từ bờ bụi sẽ giữ trọn vẹn "dược chất tươi" tốt hơn vị thuốc đã phơi sấy khô. Thực tế, quả tươi lại chứa hàm lượng độc tố carboxyatractyloside cao nhất, chưa hề bị suy giảm qua quá trình nhiệt phân [2].

Một ngộ nhận khác là cứ nấu chín hoặc đun sôi sơ sài là có thể loại bỏ hết độc chất. Các nghiên cứu cho thấy việc giảm trừ độc tính đòi hỏi quy trình bào chế chuyên biệt của ngành dược học cổ truyền, không đơn thuần là đun sắc nước uống như hãm trà [2]. Nếu tự ý sắc quả sống uống kéo dài, các tổn thương mô gan âm thầm tích lũy từ ngày thứ 20 đến ngày thứ 30 sẽ dẫn tới suy giảm chức năng gan nghiêm trọng [2].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Tất cả mọi người đều có nguy cơ nhiễm độc nếu tiêu thụ quả ké đầu ngựa sống chưa qua xử lý [2]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm và cần tuyệt đối tránh xa dược liệu này khi chưa có chỉ định y khoa chặt chẽ:

Người có tiền sử mắc các bệnh lý về gan như viêm gan siêu vi B, C, gan nhiễm mỡ, men gan tăng cao hoặc xơ gan. Tế bào gan của nhóm đối tượng này vốn đã suy yếu; việc tiếp xúc thêm với độc chất ức chế ty thể và gây stress oxy hóa sẽ làm bùng phát hoại tử gan nhanh chóng [4], [5].

Phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai cần hết sức cẩn trọng. Dịch chiết nước từ ké đầu ngựa đã được ghi nhận gây độc tính sinh sản trên phôi thí nghiệm, làm giảm tỷ lệ nở và tăng tỷ lệ chết của phôi [6].

Người đang điều trị bằng các loại thuốc chuyển hóa qua gan. Tình trạng tương tác hoặc tăng gánh nặng chuyển hóa có thể khiến tổn thương tế bào gan thêm trầm trọng [5].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Để khai thác tác dụng dược lý của ké đầu ngựa mà không rước họa vào thân, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn nghiêm ngặt:

Tuyệt đối không tự ý thu hái quả tươi: Không nhặt quả rụng, không hái quả tươi ngoài tự nhiên để sắc uống, ngâm rượu hay đắp ngoài da. Hạt và quả sống chứa carboxyatractyloside với độc tính rất mạnh [1], [2].

Chỉ dùng sản phẩm đã qua chế biến đạt chuẩn: Dược liệu ké đầu ngựa bắt buộc phải được sao chế, sao vàng hạ thổ hoặc xử lý nhiệt theo quy trình chuyên môn tại các cơ sở đông dược uy tín để làm tiêu biến các glycoside gây độc [2].

Tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng và thời gian: Không tự ý tăng liều sắc uống và không dùng liên tục dài ngày khi chưa có chỉ dẫn của thầy thuốc. Thực nghiệm trên chuột cho thấy tổn thương gan tích lũy rõ rệt sau 20 đến 30 ngày dùng đường uống [2].

Ngừng sử dụng ngay khi có dấu hiệu bất thường: Nếu xuất hiện các triệu chứng mệt mỏi bất thường, chán ăn, buồn nôn, vàng da, nước tiểu sẫm màu sau khi dùng các bài thuốc có ké đầu ngựa, cần ngừng ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra men gan [4].

Ké đầu ngựa là một vị thuốc có nhiều giá trị trong y học cổ truyền nhưng cũng đi kèm ranh giới độc tính rất mong manh [4], [6]. Độc tố carboxyatractyloside trong hạt sống có thể gây suy gan cấp tính và tổn hại vĩnh viễn màng tế bào gan [1], [2]. Việc tham vấn bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền và chỉ sử dụng nguồn dược liệu đã qua chế biến đạt chuẩn là cách duy nhất để bảo vệ lá gan của bạn.