Vitamin D và bệnh tiểu đường type 2: Có giúp cải thiện đường huyết?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm đường huyết ở ngưỡng tiền tiểu đường thường sốt sắng tìm kiếm các sản phẩm bổ sung với hy vọng ngăn bệnh tiến triển. Trong số các chất vi lượng, vitamin D nhận được nhiều sự chú ý từ cộng đồng ^[1]. Quan sát dịch tễ cho thấy người thiếu vi chất này thường có nguy cơ mắc bệnh chuyển hóa cao hơn ^[1], ^[2].

Tuy nhiên, uống viên bổ sung có thực sự giúp người tiền tiểu đường đảo ngược tình trạng bệnh hay không? Thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn D2d tại Mỹ cho thấy việc uống đơn thuần 4.000 IU vitamin D mỗi ngày không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ mắc bệnh so với nhóm dùng giả dược ^[3], ^[4].

Vì sao từng có kỳ vọng vitamin D ngừa được tiểu đường?

Mối liên hệ giữa vi chất chuyển hóa xương và bệnh lý nội tiết bắt nguồn từ hàng loạt nghiên cứu quan sát trước đây ^[1], ^[2]. Nhiều dữ liệu ghi nhận nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu thấp thường song hành với tỷ lệ đái tháo đường type 2 gia tăng trong cộng đồng ^[1], ^[2].

Hơn nữa, tiềm năng bảo vệ của vitamin D dường như rõ rệt hơn ở nhóm đối tượng có nguy cơ cao, chẳng hạn như người thừa cân hoặc có đường huyết cao hơn bình thường ^[2], ^[5]. Vì can thiệp dinh dưỡng qua đường uống có chi phí hợp lý và dễ triển khai, việc kiểm chứng liệu pháp này trên diện rộng trở thành mục tiêu y tế cấp bách ^[2], ^[5]. Dù vậy, các bằng chứng từ thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên thời điểm đó vẫn còn thiếu hụt, khiến mối quan hệ nhân quả chưa thể khẳng định chắc chắn ^[1], ^[2].

Thiết kế công phu của thử nghiệm quy mô D2d

Để trả lời rõ ràng câu hỏi trên, thử nghiệm D2d (Vitamin D and Type 2 Diabetes) đã được khởi xướng với sự hỗ trợ từ Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận (NIDDK) tại Mỹ ^[1]. Nghiên cứu bắt đầu tuyển chọn bệnh nhân từ cuối năm 2013 và triển khai đồng loạt tại 22 trung tâm y tế trên khắp nước Mỹ ^[1], ^[6], ^[3].

Nghiên cứu tuyển chọn tổng cộng 2.423 người trưởng thành từ 30 tuổi trở lên, có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 24 đến 42 kg/m2 (từ 22,5 kg/m2 đối với người Mỹ gốc Á) ^[1], ^[6]. Tuổi trung bình của nhóm tham gia là 59 tuổi (độ lệch chuẩn 9,9) hoặc 60 tuổi và chỉ số BMI trung bình đạt 32 kg/m2 ^[6], ^[3]. Tiêu chuẩn bắt buộc là người tham gia phải thỏa mãn ít nhất 2 trong 3 tiêu chí tiền tiểu đường theo chuẩn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) ^[1], ^[6], ^[3]:

• Đường huyết lúc đói nằm trong khoảng 100 đến 125 mg/dL (5,5 - 6,9 mmol/L) ^[1], ^[6], ^[3].
• Đường huyết sau 2 giờ làm nghiệm pháp dung nạp 75g glucose đạt 140 đến 199 mg/dL (7,7 - 11,0 mmol/L) ^[1], ^[6], ^[3].
• Chỉ số Hemoglobin A1c (HbA1c) từ 5,7 đến 6,4% (39 - 46 mmol/mol) ^[1], ^[6], ^[3].

Cơ cấu người tham gia bao gồm 45% phụ nữ và 33% người không phải da trắng ^[6]. Trong đó, 35% người tham gia đáp ứng đủ cả 3 tiêu chuẩn tiền tiểu đường, 49% chỉ đạt tiêu chuẩn đường huyết đói và HbA1c, 9,5% chỉ đạt tiêu chuẩn đường huyết 2 giờ và đường huyết đói, và 6,3% chỉ đạt tiêu chuẩn đường huyết 2 giờ và HbA1c ^[6]. Nhóm nghiên cứu phân ngẫu nhiên người tham gia uống mỗi ngày một viên vitamin D3 (cholecalciferol) liều cao 4.000 IU (100 mcg) hoặc một viên giả dược có hình thức giống hệt ^[1], ^[6], ^[7].

Kết quả chính thức: Chưa thể hạ thấp nguy cơ tiểu đường

Mục tiêu chính của thử nghiệm D2d là theo dõi thời gian tiến triển thành bệnh tiểu đường type 2 thông qua các xét nghiệm định kỳ hoặc chẩn đoán xác nhận ^[1], ^[3]. Thiết kế ban đầu đặt mục tiêu theo dõi trung bình 3 năm hoặc chờ đến khi tích lũy đủ 508 biến cố tiểu đường ^[1], ^[3].

Sau thời gian theo dõi trung vị là 2,5 năm, thử nghiệm đã ghi nhận tổng cộng 616 biến cố tiến triển thành đái tháo đường ^[3], ^[4]. Nhóm uống vitamin D3 ghi nhận 293 trường hợp, tương đương tỷ lệ 9,4 biến cố (hoặc 9,39) trên 100 người-năm ^[3], ^[4]. Nhóm dùng viên giả dược ghi nhận 323 trường hợp, tương đương tỷ lệ 10,7 biến cố (hoặc 10,66) trên 100 người-năm ^[3], ^[4].

Phân tích theo phương pháp ý định điều trị (ITT) cho thấy tỷ số rủi ro (hazard ratio) giữa nhóm dùng vitamin D và nhóm giả dược là 0,88 với khoảng tin cậy 95% từ 0,75 đến 1,04 (chỉ số p=0,12) ^[3], ^[4]. Mức giảm danh nghĩa này không đạt ngưỡng ý nghĩa thống kê ^[3], ^[4]. Do đó, thử nghiệm lâm sàng không chứng minh được rằng việc bổ sung 4.000 IU vitamin D3 mỗi ngày giúp ngăn ngừa chuyển biến thành đái tháo đường ở nhóm người tiền tiểu đường nói chung ^[3], ^[4].

Góc nhìn sâu hơn: Nồng độ vitamin D trong máu quyết định hiệu quả?

Dù kết quả chung cuộc không đạt ý nghĩa thống kê, một phân tích thứ cấp sau đó từ dữ liệu D2d đã mở ra phát hiện đáng chú ý khi theo dõi nồng độ vi chất thực tế trong cơ thể người tham gia ^[7], ^[4]. Trước khi can thiệp, nồng độ trung bình 25(OH)D huyết thanh của toàn bộ người tham gia là 28 ng/mL (69 nmol/L), và có tới 78% đã có sẵn nồng độ đạt từ 20 ng/mL (49 nmol/L) trở lên ^[3]. Sau quá trình can thiệp, nồng độ 25(OH)D trong máu nhóm uống vitamin D tăng vọt lên 54 ng/mL (hoặc 54,3 ng/mL ở tháng thứ 24), trong khi nhóm giả dược duy trì ở mức 29 ng/mL (hoặc 28,8 ng/mL) ^[3], ^[8].

Nghiên cứu thứ cấp đã tính toán mức phơi nhiễm tích lũy của nồng độ 25(OH)D hàng năm và so sánh nguy cơ tiểu đường giữa các mốc nồng độ ^[7]. Kết quả ghi nhận mối tương tác có ý nghĩa thống kê giữa nhánh điều trị và nồng độ vi chất đạt được trong máu (p = 0,018) ^[7]. Ở nhóm được phân công uống vitamin D, cứ mỗi mức tăng 25 nmol/L nồng độ 25(OH)D trong máu giúp giảm tỷ số rủi ro mắc tiểu đường xuống còn 0,75 (khoảng tin cậy 95%: 0,68 - 0,82) ^[7].

Đặc biệt, những người tham gia uống vitamin D duy trì được nồng độ 25(OH)D trong máu ở ngưỡng 100 đến 124 nmol/L có tỷ số rủi ro mắc bệnh chỉ còn 0,48 (khoảng tin cậy 95%: 0,29 - 0,80) so với mức nền 50-74 nmol/L ^[7]. Ở nhóm duy trì được nồng độ từ 125 nmol/L trở lên, tỷ số rủi ro giảm mạnh xuống còn 0,29 (khoảng tin cậy 95%: 0,17 - 0,50) ^[7]. Dù vậy, dữ liệu từ các phân tích gộp sau này cho thấy việc bổ sung liều trung bình đến cao có thể đem lại lợi ích ở người tiền tiểu đường, nhưng cần được theo dõi nồng độ máu thực tế thay vì tự ý uống đại trà ^[4].

Mức độ an toàn của liều cao 4.000 IU mỗi ngày

Một điểm tích cực từ nghiên cứu D2d là dữ liệu độ an toàn khi sử dụng vitamin D3 ở mức giới hạn trên được dung nạp đối với người trưởng thành ^[3], ^[8]. Mức 4.000 IU/ngày do Viện Hàn lâm Y học Quốc gia Hoa Kỳ khuyến cáo đã được thử nghiệm nghiêm ngặt trong điều kiện mù đôi có đối chứng giả dược ^[3], ^[8].

Trong suốt thời gian thử nghiệm, các tác dụng không mong muốn được quan tâm hàng đầu bao gồm tăng canxi máu, tăng canxi niệu và sỏi thận ^[3], ^[8]. Báo cáo ghi nhận các biến cố này rất hiếm gặp trên lâm sàng ^[3]. Đồng thời, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tần suất xảy ra giữa nhóm uống 4.000 IU vitamin D3 và nhóm dùng giả dược ^[3]. Toàn bộ các biến cố bất lợi nghiêm trọng và ca sỏi thận đều được hội đồng chuyên gia độc lập đánh giá cẩn trọng ^[8].

Tuy nhiên, người đọc cần lưu ý rằng D2d đã sàng lọc và loại trừ ngay từ đầu những người có tiền sử sỏi thận, tăng canxi máu hoặc cường cận giáp ^[1], ^[8]. Thời gian theo dõi trung vị chỉ kéo dài 2,5 đến 3 năm, do đó mức độ an toàn này chưa thể ngoại suy cho những người tự ý dùng kéo dài hơn hoặc người có nguy cơ tiềm ẩn mà không được kiểm tra y tế ^[3], ^[8].

Ai không nên tự ý dùng và cần thận trọng?

Dựa trên tiêu chuẩn sàng lọc và cảnh báo y khoa từ thử nghiệm D2d, việc tự ý bổ sung vitamin D liều cao không dành cho tất cả mọi người ^[1], ^[8]. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng liều cao khi chưa có chỉ định:

• Người có tiền sử sỏi thận (nephrolithiasis), tăng canxi máu (hypercalcemia) hoặc bệnh lý cường tuyến cận giáp (hyperparathyroidism) vì đây là các tiêu chí bị loại trừ khỏi nghiên cứu nhằm tránh biến chứng nguy hiểm ^[1].
• Người mang đột biến gen liên quan đến chuyển hóa vitamin D, chẳng hạn như đột biến gen CYP24A1, nhóm đối tượng chưa được đánh giá sâu trong thử nghiệm D2d ^[8].
• Người có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trực tiếp, kiểm tra chức năng thận và định lượng canxi trước khi bắt đầu ^[1], ^[8].

Việc tự ý mua các chế phẩm nồng độ cao uống kéo dài mà không theo dõi xét nghiệm có thể tiềm ẩn rủi ro phát sinh biến cố sức khỏe ngoài ý muốn ^[8].

Áp dụng thực tế: Đừng bỏ quên nền tảng lối sống

Việc chăm sóc sức khỏe đường huyết cần nhìn nhận một cách toàn diện và khoa học. Nếu phát hiện bản thân ở giai đoạn tiền tiểu đường, bạn có thể tham khảo các định hướng can thiệp dựa trên bằng chứng khoa học sau:

• Làm xét nghiệm máu: Trước khi quyết định uống vitamin D, hãy đề nghị cơ sở y tế kiểm tra nồng độ 25(OH)D huyết thanh để biết cơ thể có thực sự thiếu hụt hay không ^[3], ^[7].
• Không coi viên uống là "thần dược": Dữ liệu chính thức cho thấy chỉ uống vitamin D3 không thể thay thế cho phác đồ điều trị hay chế độ kiểm soát đường huyết thông thường ^[3], ^[4].
• Duy trì lối sống lành mạnh: Giảm cân từ 5% đến 10% trọng lượng cơ thể thông qua dinh dưỡng và vận động đã được chứng minh hiệu quả rõ rệt trong việc ngăn ngừa hoặc làm chậm tiến triển đái tháo đường ở người thừa cân ^[4].

Vitamin D đóng vai trò thiết yếu cho cơ thể nhưng không phải là chìa khóa duy nhất để giải quyết tình trạng kháng insulin hay rối loạn đường huyết ^[3], ^[4]. Người bệnh tiền tiểu đường cần phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế để xây dựng kế hoạch dinh dưỡng, kiểm soát cân nặng và dùng thuốc đúng chỉ định thay vì chỉ trông cậy vào viên uống bổ sung ^[3], ^[4].