Nhiều người coi vitamin C là giải pháp lành tính giúp tăng sức đề kháng và thanh lọc cơ thể [1]. Trào lưu truyền tĩnh mạch vitamin C liều cao làm đẹp da hay hỗ trợ ung thư đang lan rộng [2, 3]. Dù vậy, dưỡng chất này có thể chuyển thành mối nguy chết người đối với người mắc hội chứng thiếu men di truyền.

Truyền vitamin C liều cao trực tiếp vào máu gây vỡ hồng cầu hàng loạt ở người thiếu men G6PD [1, 2]. Phản ứng tan máu cấp tính dẫn tới suy thận cấp, thậm chí tử vong nếu xử trí chậm [2, 3]. Nhóm đối tượng này bắt buộc phải kiểm tra nồng độ men trước khi dùng vitamin C liều dược lý [2].

Men G6PD giữ vai trò gì trong máu?

Men G6PD là enzym đầu tiên và cốt lõi của chu trình pentose phosphate bên trong mọi mô tế bào [3]. Enzym tạo ra phân tử NADPH, đóng vai trò then chốt bảo vệ hồng cầu trước tác nhân oxy hóa [3]. Thiếu hụt men G6PD là bệnh lý thiếu enzym phổ biến nhất toàn cầu, ảnh hưởng hơn 400 triệu người [3]. Bệnh di truyền liên kết với nhiễm sắc thể giới tính X [4].

Hồng cầu của người mang khiếm khuyết di truyền này rất mỏng manh trước tác nhân kích hoạt [4, 5]. Tế bào máu bình thường dễ dàng trung hòa các gốc oxy hóa phát sinh từ phản ứng sinh hóa [3]. Người thiếu G6PD không đủ NADPH bảo vệ màng tế bào trước stress oxy hóa nặng [3]. Hồng cầu nhanh chóng biến dạng, vỡ tan trong lòng mạch gây thiếu máu cấp [4, 5].

Hiểm họa khi đưa vitamin C liều cao vào tĩnh mạch

Vitamin C đường uống thông thường được ruột kiểm soát lượng hấp thu tự nhiên [1]. Đường truyền tĩnh mạch liều cao đưa lượng lớn axit ascorbic thẳng vào tuần hoàn [1, 3]. Lượng vi chất vượt ngưỡng sinh lý gây hiệu ứng tiền oxy hóa mạnh mẽ [1, 5]. Chất này sản sinh các gốc tự do tấn công trực tiếp hồng cầu thiếu men bảo vệ [3].

Tan máu xảy ra do hồng cầu bị vỡ đồng loạt trong mạch máu [2, 6]. Huyết sắc tố giải phóng tràn ngập vào tuần hoàn gây tắc ống thận, dẫn đến tổn thương thận cấp [2, 3]. Tình trạng này khiến người bệnh rơi vào thiếu máu trầm trọng, suy đa tạng rất nhanh [2, 3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu và ca bệnh lâm sàng

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 thu thập 14 báo cáo ca bệnh tan máu do vitamin C từ năm 1975 đến 2021 [5]. Tuổi bệnh nhân từ 3 tuần đến 75 tuổi, trong đó 78,6% là nam giới [5]. Khoảng 71,4% ca được chẩn đoán xác định thiếu men G6PD, nhưng chỉ có 2 bệnh nhân từng có tiền sử tan máu trước đó [5]. Tỷ lệ dùng đường truyền tĩnh mạch chiếm 57,1%, với liều dùng dao động từ 1 đến 200 g/ngày [5].

Biến chứng xảy ra nhanh trong vòng 3 ngày sau khi bắt đầu dùng vitamin C ở 78,6% bệnh nhân [5]. Nửa số ca ghi nhận biến chứng suy thận cấp, đông máu nội mạch rải rác, nhiễm oxalat hoặc tăng methemoglobin máu [5]. Báo cáo ghi nhận 1 trường hợp tử vong do biến chứng nặng [5].

Một báo cáo năm 2024 tại Trung Quốc ghi nhận 2 bệnh nhân ung thư đại trực tràng dùng vitamin C truyền tĩnh mạch liều 1 g/kg [2]. Cả hai đều tan máu dữ dội, nồng độ hemoglobin tụt xuống dưới 50 g/L [2]. Tác giả kết luận tất cả bệnh nhân thiếu G6PD được rà soát trong y văn đều phát triển tan máu sau khi truyền vitamin C liều cao [2]. Bệnh nhân may mắn qua khỏi nhờ lọc máu sớm và thay máu kịp thời [2].

Báo cáo năm 2017 mô tả nam bệnh nhân 59 tuổi thiếu G6PD được truyền vitamin C liều cao trị viêm khớp dạng thấp [1]. Ông nhập viện trong tình trạng thiếu máu nặng, suy hô hấp thiếu oxy mô, phải thở oxy 4 lít/phút [1]. Năm 2018, một ca bệnh nam 27 tuổi có tiền sử thiếu G6PD nhập viện điều trị viêm túi mật [3]. Bệnh nhân xuất hiện vàng mắt, nước tiểu sẫm màu sau khi truyền axit ascorbic liều dược lý, phải cứu chữa tích cực suốt 11 ngày bằng corticoid và bảo vệ gan [3].

Giới hạn bằng chứng và các yếu tố kích hoạt tan máu

Bằng chứng y khoa hiện tại đến từ các báo cáo ca bệnh và nghiên cứu tổng quan ca bệnh [2, 3]. Dữ liệu chưa thể thực hiện thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên vì lý do an toàn sinh mạng [2]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng thống nhất xác định truyền vitamin C liều dược lý là chống chỉ định tuyệt đối cho người thiếu men [2].

Ngoài vitamin C liều cao, tan máu ở người thiếu G6PD còn bùng phát do nhiễm trùng, ăn đậu tằm fava hoặc dùng thuốc oxy hóa [4, 5]. Toan chuyển hóa nặng cũng kích hoạt vỡ hồng cầu [3]. Bệnh nhân đái tháo đường khởi phát toan ceton cũng có thể khởi phát tan máu do giảm dự trữ năng lượng glucose tế bào [6].

Hiểu lầm thường gặp về bổ sung vitamin C

Người dân thường nghĩ vitamin là dưỡng chất tự nhiên vô hại, dùng càng nhiều càng khỏe [1, 3]. Quan niệm này dẫn đến việc tự ý truyền dịch bổ sung tại các cơ sở spa hoặc thẩm mỹ [7]. Một ca bệnh năm 2011 cho thấy người đàn ông 47 tuổi bị tan máu ồ ạt đe dọa tính mạng chỉ 1 ngày sau khi truyền phức hợp vitamin trị liệu tự nhiên [7]. Hemoglobin của người này tụt sâu xuống 3,3 g/dL, chức năng thận suy giảm với chỉ số creatinine tăng vọt 2,8 mg/dL [7].

Nhiều người lầm tưởng chưa từng bị dị ứng hay tan máu trước đây thì không mắc bệnh [5]. Nghiên cứu chỉ ra phần lớn bệnh nhân tan máu do vitamin C trước đó không hề biết bản thân thiếu men G6PD [3, 6]. Biến chứng chỉ phát tác khi cơ thể tiếp nhận một lượng chất oxy hóa liều cao bất thường [5].

Nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt

Người đã có chẩn đoán thiếu men G6PD phải tuyệt đối tránh truyền vitamin C liều cao [2]. Người mang gen bệnh không được dùng liệu pháp vitamin tĩnh mạch quá liều chỉ định thông thường [1, 2]. Nhóm bệnh nhân suy tủy xương, thiếu máu từ vừa đến nặng, có bất thường tạo máu cũng không được truyền vitamin C liều cao [2].

Người có bất thường chức năng gan, suy giảm chức năng thận cần tránh liệu pháp này vì nguy cơ suy tạng nặng [2]. Các trường hợp có tiền sử gia đình vàng da sơ sinh hoặc thiếu máu tán huyết cần đi tầm soát men hồng cầu [4].

Lời khuyên an toàn trong đời sống hàng ngày

Người thiếu men G6PD không cần kiêng cữ hoàn toàn vitamin C tự nhiên từ thực phẩm ăn uống. Lượng vi chất có trong rau củ, trái cây tươi hàng ngày nằm trong giới hạn an toàn sinh học. Nhu cầu dinh dưỡng bình thường qua thức ăn không gây tan máu cấp [5].

Tuyệt đối không tham gia các dịch vụ truyền tĩnh mạch làm đẹp, truyền trắng chứa axit ascorbic khi chưa xét nghiệm enzym [2, 6]. Mọi can thiệp y tế bằng vitamin C đường truyền tĩnh mạch phải có chỉ định, giám sát của bác sĩ [1, 3]. Khi xuất hiện triệu chứng vàng mắt, sốt, khó thở, nôn ói hoặc nước tiểu chuyển màu nâu sẫm, cần đến bệnh viện cấp cứu lập tức [5, 6].

Vitamin C là dưỡng chất quan trọng nhưng có thể chuyển thành chất độc chuyển hóa nguy hiểm trên cơ địa thiếu men G6PD [1, 5]. Dùng đúng lượng từ thực phẩm giúp cơ thể khỏe mạnh, lạm dụng đường truyền liều cao đe dọa trực tiếp mạng sống [2, 3]. Hiểu rõ thể trạng và tham vấn y khoa là nguyên tắc sống còn trước mọi liệu pháp truyền dịch [1, 2].