Hiếm muộn ở nam giới ngày càng trở thành nỗi bận tâm của nhiều gia đình, kéo theo trào lưu tự ý mua các loại viên uống bổ sung chống oxy hóa. Nhiều người truyền tai nhau rằng uống vitamin E liều cao sẽ nhanh chóng giúp tinh trùng khỏe mạnh và dễ thụ thai hơn.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy vitamin E kết hợp cùng khoáng chất vi lượng selen mang lại tín hiệu khả quan trong việc giảm bớt phản ứng stress oxy hóa và cải thiện độ di động của tinh trùng [1]. Tuy nhiên, giải pháp này không phải thần dược cho mọi dạng vô sinh nam và hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào tình trạng bệnh lý cũng như liều lượng sử dụng [1, 5].
Stress oxy hóa và tấm chắn bảo vệ kép vitamin E - selen
Tinh trùng là tế bào rất nhạy cảm trước sự tấn công của các gốc tự do do màng tế bào chứa hàm lượng lớn acid béo chưa bão hòa. Khi lượng gốc tự do vượt quá khả năng tự vệ của cơ thể, hiện tượng stress oxy hóa xảy ra, gây peroxy hóa lipid màng tế bào, làm tổn thương cấu trúc màng và suy giảm nghiêm trọng khả năng bơi lội của tinh trùng [2, 7]. Dạng hoạt động mạnh nhất của vitamin E là alpha-tocopherol tan trong dầu, có khả năng trung hòa trực tiếp hydrogen peroxide, anion superoxide, gốc hydroxyl và bẻ gãy các chuỗi phản ứng peroxy hóa [2].
Trong cơ thể, nồng độ malondialdehyde (MDA) trong tinh trùng thấp hơn rất nhiều so với trong tinh tương, đồng thời độ di động và tỷ lệ sống của tinh trùng có mối tương quan nghịch rõ rệt với nồng độ chất chỉ điểm tổn thương này [1]. Sự hiệp đồng diễn ra khi có mặt selen, một khoáng chất vi lượng thiết yếu hoạt động như thành phần quan trọng của hệ thống enzym glutathione peroxidase phụ thuộc selen để dọn dẹp gốc tự do [7, 8]. Thiếu hụt selen có thể kích hoạt con đường viêm NF-kB và làm giảm điều hòa p65, p60, dẫn tới tổn thương cấu trúc di truyền tế bào sinh dục [3].
Dữ liệu lâm sàng về sự kết hợp giữa vitamin E và selen
Các thử nghiệm can thiệp trên người đã ghi nhận tác động cụ thể khi kết hợp bộ đôi vi chất này. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên nhãn mở, 54 nam giới vô sinh được chia làm hai nhóm: 28 người uống vitamin E liều 400 mg kết hợp 225 microgam selen mỗi ngày trong 3 tháng, nhóm còn lại gồm 26 người uống vitamin B liều 4,5 g/ngày [1]. Kết quả kiểm tra ở 20 bệnh nhân hoàn thành phác đồ cho thấy, nhóm bổ sung vitamin E và selen có nồng độ MDA trong tinh tương giảm đáng kể và cải thiện rõ rệt độ di động của tinh trùng, hoàn toàn trái ngược với nhóm dùng vitamin B [1].
Một nghiên cứu trước đó thực hiện can thiệp trên 9 nam giới mắc hội chứng thiểu nhược quái tinh (oligoasthenoteratozoospermia) uống selen kết hợp vitamin E trong vòng 6 tháng sau giai đoạn theo dõi ban đầu kéo dài 4 tháng [4]. Kết quả ghi nhận nồng độ selen và vitamin E trong cơ thể tăng lên có ý nghĩa thống kê, đi kèm sự cải thiện về độ di động của tinh trùng, tỷ lệ tinh trùng sống và tỷ lệ tinh trùng có hình thái bình thường [4]. Dẫu vậy, các cải thiện này chỉ mang tính phụ thuộc vào việc bổ sung và không có cặp đôi nào ghi nhận thụ thai tự nhiên trong suốt thời gian theo dõi [4].
Các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng việc can thiệp phối hợp giữa selen liều 200 microgam/ngày và vitamin E liều 400 UI/ngày trong 100 ngày giúp tỷ lệ mang thai tự nhiên ở nhóm điều trị cao hơn nhóm đối chứng [3]. Nghiên cứu theo dõi kéo dài 14 tuần trên 690 nam giới vô sinh mắc chứng suy nhược dị dạng tinh trùng cho thấy liệu pháp kết hợp này giúp cải thiện các chỉ số tinh dịch đồ ở 362 bệnh nhân (tương đương 52,6%), trong đó có 299 trường hợp cải thiện được độ di động [2].
Vai trò của selen đơn độc và các công thức đa chất
Bên cạnh sự kết hợp hai chất, việc bổ sung selen riêng lẻ hoặc đưa vào các phức hợp vi chất cũng được ghi nhận trong y văn. Ở nghiên cứu trên 64 nam giới có tinh trùng kém di động, dùng selen liều 100 microgam mỗi ngày trong 3 tháng đã nâng tỷ lệ tinh trùng di động lên 28,2% so với mức 20,1% ở nhóm chứng dùng giả dược [5]. Khi thử nghiệm liều selen 200 microgam/ngày trong 26 tuần trên 105 nam giới suy giảm chất lượng tinh dịch đồ, các chỉ số nồng độ tinh trùng đạt 27,6 triệu/ml so với 22,4 triệu/ml, độ di động đạt 26,1% so với 22,1%, hình thái bình thường đạt 9,2% so với 7,2% và thể tích tinh dịch đạt 3,2 ml so với 2,7 ml [5].
Tác dụng tương tự cũng xuất hiện khi kết hợp 200 microgam selen với 600 mg N-acetyl-cysteine (NAC) mỗi ngày trên nhóm 104 nam giới thiểu năng sinh sản, làm tăng testosterone huyết thanh và hạ hormone LH, FSH [5]. Tuy nhiên, sau khi dừng uống thuốc 26 tuần (tương ứng hai chu kỳ sinh tinh), tất cả các thông số tinh dịch đồ và hormone đều tụt trở lại mức ban đầu trước điều trị [5].
Trong can thiệp đa chất, một nghiên cứu đánh giá phác đồ chứa vitamin C (100 mg), vitamin E (100 mg), acid folic (500 microgam), kẽm (25 mg), selen (100 microgam), N-acetyl cysteine (50 mg), L-carnitine (300 mg) trên 147 bệnh nhân làm thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) đã ghi nhận sự cải thiện rõ nét về mật độ, độ di động và tỷ lệ hình thái bình thường, đặc biệt chuyển biến mạnh nhất ở nhóm nam giới có tinh dịch đồ rất kém [6]. Thử nghiệm dùng liều thấp hơn gồm vitamin C (90 mg/ngày), vitamin E (15 mg/ngày), CoQ10 (4 mg/ngày), selen (30 microgam/ngày) và kẽm (5 mg/ngày) trong 3 tháng cũng giúp tăng nồng độ và độ di động tiến tới ở nam giới vô căn [6].
Giới hạn của bằng chứng và những kết quả trái chiều
Mặc dù có nhiều số liệu hứa hẹn, các nhà nghiên cứu khuyến cáo cần nhìn nhận kết quả một cách thận trọng. Nghiên cứu cắt ngang trên 350 nam giới vô sinh tại Iran cho thấy lượng selen nạp vào từ chế độ ăn có xu hướng liên quan thuận với thể tích tinh dịch và độ di động tinh trùng, nhưng lượng vitamin E và kẽm dung nạp từ thực phẩm lại không ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào với các thông số tinh dịch [7].
Thêm vào đó, việc tinh trùng tăng bơi lội trong phòng xét nghiệm không đồng nghĩa 100% sẽ dẫn tới việc thụ thai thành công [4]. Các phân tích y khoa lưu ý rằng một số thử nghiệm lâm sàng không hề ghi nhận sự cải thiện về nồng độ, hình thái hay độ di động của tinh trùng dù nồng độ selen trong huyết thanh và tinh dịch đã tăng cao [3]. Bản thân xét nghiệm tinh dịch đồ ban đầu cũng là công cụ dự đoán khả năng thụ thai còn nhiều hạn chế, không phản ánh toàn diện sức khỏe sinh sản [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chất chống oxy hóa
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan điểm "càng uống nhiều vitamin E càng tốt cho tinh trùng". Nhiều người tự ý mua viên uống vitamin E hàm lượng cao uống kéo dài mà không hay biết điều này có thể gây phản tác dụng hoặc tương tác bất lợi. Các can thiệp lâm sàng tích cực đều kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt, như vitamin E 400 mg kèm selen 225 microgam hoặc vitamin E 200 mg dùng theo đợt từ 3 đến 6 tháng [2, 7].
Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng thuốc bổ sung sẽ chữa dứt điểm vĩnh viễn tình trạng tinh trùng yếu. Bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả cải thiện chất lượng tinh trùng là "phụ thuộc vào việc bổ sung", nghĩa là khi ngừng nạp các chất chống oxy hóa, những chỉ số tinh dịch đồ có xu hướng giảm trở về mốc xuất phát ban đầu [3, 8]. Việc tự chữa theo lời khuyên truyền miệng dễ làm mất thời gian vàng trong việc phát hiện những tổn thương bệnh lý thực thể ở cơ quan sinh dục.
Ai nên thận trọng trước khi bổ sung?
Nam giới đang chuẩn bị kế hoạch sinh con hoặc làm các thủ thuật hỗ trợ sinh sản không nên tự ý mua vitamin E và selen về uống nếu chưa qua thăm khám chuyên khoa. Đặc biệt, người có bệnh nền tim mạch, rối loạn đông máu hoặc đang dùng các thuốc can thiệp mạch máu cần cẩn trọng vì vitamin E có những hoạt tính sinh học ảnh hưởng tới quá trình chống đông [2].
Bên cạnh đó, việc nạp selen liều cao vượt ngưỡng an toàn trong thời gian dài có nguy cơ dẫn tới ngộ độc khoáng chất. Nam giới mắc các bệnh lý suy gan, suy thận hay các vấn đề rối loạn nội tiết tố sinh dục cần có sự chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa nam học trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung chống oxy hóa nào [5, 8].
Cách tiếp cận dinh dưỡng và can thiệp thực tế
Để tối ưu hóa sức khỏe sinh sản, nam giới nên ưu tiên cải thiện chế độ ăn uống hàng ngày nhằm cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên. Vitamin E có nhiều trong các loại hạt, dầu thực vật, còn selen xuất hiện phổ biến trong hải sản, ngũ cốc và các loại hạt dinh dưỡng. Đây là giải pháp an toàn, bền vững và giúp cơ thể hấp thu cân bằng các dưỡng chất vi lượng [1, 7].
Nếu kết quả xét nghiệm tinh dịch đồ cho thấy tình trạng stress oxy hóa cao hoặc độ di động của tinh trùng suy giảm rõ rệt, nam giới nên thảo luận trực tiếp với bác sĩ về việc can thiệp bằng thuốc. Thời gian một chu kỳ sinh tinh ở nam giới kéo dài khoảng 74 ngày, do đó các liệu trình bổ sung vitamin E phối hợp selen thường được thiết kế kéo dài từ 3 tháng (khoảng 100 ngày) đến tối đa 6 tháng để tinh trùng mới hình thành nhận được sự bảo vệ đầy đủ trước các gốc tự do [2, 5, 8].
Vitamin E kết hợp với selen là một hướng can thiệp dựa trên cơ sở khoa học giúp giảm stress oxy hóa và nâng cao độ di động của tinh binh ở nam giới hiếm muộn. Tuy vậy, phác đồ này không thể thay thế cho việc chẩn đoán y khoa toàn diện và lối sống lành mạnh. Đấng mày râu cần tham khảo ý kiến bác sĩ để chọn đúng phác đồ, đúng thời điểm thay vì tự ý điều trị tại nhà.
