Nhiều người tìm đến các xét nghiệm vi chất vì lo sợ cơ thể thiếu hụt khoáng chất thiết yếu gây rụng tóc, mệt mỏi hay suy giảm miễn dịch. Trong số đó, xét nghiệm selen máu thường được chú ý như một công cụ kiểm tra sức khỏe tổng quát.
Tuy nhiên, xét nghiệm selen không phải là chỉ định đại trà cho mọi đối tượng. Bác sĩ chỉ yêu cầu xét nghiệm này trong các tình huống bệnh lý chuyên biệt, đặc biệt là khi nghi ngờ có rối loạn hấp thu mạn tính hoặc cần đánh giá tiên lượng trong các bệnh lý phức tạp.
Vai trò sinh học của selen trong cơ thể
Selen là một nguyên tố vi lượng thiết yếu đối với sức khỏe con người [1]. Chất này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể chống lại bệnh tim mạch, tình trạng viêm, rối loạn viêm nhiễm, đái tháo đường, vô sinh và ung thư [1].
Về mặt sinh hóa, selen điều hòa chức năng của protein thông qua việc gắn kết vào các selenoprotein dưới dạng selenocysteine [1]. Một số selenoprotein và enzyme quan trọng phụ thuộc selen bao gồm glutathione peroxidase 1 (GPx1), thioredoxin reductase 1 (TrxR1), glutathione peroxidase 3 (GPx3) và selenoprotein P (SELENOP) [3, 7].
Phân biệt xét nghiệm máu ngắn hạn và mẫu móng, tóc dài hạn
Trong thực hành lâm sàng, việc đánh giá tình trạng selen đòi hỏi lựa chọn đúng loại mẫu bệnh phẩm. Nồng độ selen trong huyết thanh (serum selenium) phản ánh lượng selen lưu hành gần đây, phụ thuộc trực tiếp vào chế độ ăn uống hoặc bổ sung trong ngắn hạn.
Ngược lại, các xét nghiệm đo selen trong tóc hoặc móng tay tích lũy khoáng chất qua nhiều tháng, phản ánh mức tiếp xúc dài hạn hơn. Dù vậy, nồng độ huyết thanh vẫn là xét nghiệm phổ biến tại các phòng xét nghiệm lâm sàng lớn như Mayo Clinic Laboratories [2]. Huyết thanh cho phép định lượng trực tiếp bằng các kỹ thuật hiện đại như quang phổ khối plasma kết cặp cảm ứng (ICP-MS) [1, 8].
Đánh giá mức độ viêm và bệnh tiêu hóa mạn tính
Chỉ định đo selen huyết thanh thường xuất hiện nhất ở các bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột mạn tính, cụ thể là bệnh Crohn. Tình trạng thiếu hụt selen rất phổ biến ở nhóm này do giảm hấp thu dinh dưỡng kéo dài [3].
Một nghiên cứu năm 2022 tại Trung Quốc trên 135 bệnh nhân mắc bệnh Crohn (94 nam và 41 nữ, từ 18 đến 60 tuổi) đã đánh giá mối liên quan giữa nồng độ selen huyết thanh và mức độ hoạt động của bệnh [3]. Kết quả phân tích đơn biến cho thấy nồng độ selen huyết thanh tương quan nghịch có ý nghĩa thống kê với tất cả các chỉ số hoạt động bệnh, bao gồm điểm nội soi SES-CD, chỉ số CDAI, chỉ số Harvey-Bradshaw, nồng độ CRP, tốc độ máu lắng ESR và số lượng tiểu cầu (tất cả P < 0,05) [3].
Phân tích đa biến tiếp tục xác nhận điểm nội soi SES-CD, nồng độ albumin và acid folic trong huyết thanh tương quan độc lập với nồng độ selen huyết thanh (P < 0,05) [3]. Nghiên cứu này có giới hạn là thiết kế hồi cứu tại một trung tâm và đã loại trừ bệnh nhân phẫu thuật ruột non diện rộng hoặc hội chứng ruột ngắn [3]. Dù vậy, dữ liệu cho thấy selen huyết thanh có thể đóng vai trò chất chỉ điểm sinh học bổ sung để xác định độ nặng của bệnh trên nội soi [3].
Giá trị tiên lượng trong suy tim và ung thư
Bác sĩ cũng có thể quan tâm đến mức selen huyết thanh khi theo dõi tiên lượng bệnh tim mạch hoặc ung thư giai đoạn nặng. Nồng độ selen thấp thường liên quan đến kết cục xấu hơn ở bệnh nhân suy tim [4].
Một nghiên cứu trên 2.328 bệnh nhân suy tim cho thấy nồng độ selen huyết thanh trung bình ở nhóm tứ phân vị thấp nhất (Q1) là 60,6 microgam/L, so với 122,0 microgam/L ở nhóm cao nhất (Q4) [4]. Nồng độ selen tương quan thuận với các chất chỉ điểm miễn dịch như EGFR, IFN-gamma-R1, CD4, GDF15, IL10, đồng thời tương quan nghịch với PCSK9, TNFSF13, FGF21 và PAI [4]. Phân tích biểu hiện gen cho thấy selen liên quan chặt chẽ đến sự biệt hóa và hoạt hóa bạch cầu cũng như sản xuất cytokine [4].
Trong lĩnh vực ung thư vú, nghiên cứu đoàn hệ đa trung tâm thuộc sáng kiến SCAN-B tại Thụy Điển công bố năm 2021 trên 1.996 bệnh nhân ung thư vú xâm lấn nguyên phát đã theo dõi tổng cộng 13.306 người-năm [5]. Các tác giả ghi nhận 310 ca tử vong và 167 ca tái phát [5]. Kết quả phân tích hồi quy Cox hiệu chỉnh cho thấy nồng độ selen huyết thanh, selenoprotein P (SELENOP) và hoạt tính GPx3 đều tương quan nghịch với tỷ lệ tử vong (p xu hướng < 0,001) [5].
So với nhóm có nồng độ thấp nhất (Q1), nhóm có nồng độ selen huyết thanh cao nhất (Q5) có tỷ số nguy cơ tử vong chung là 0,42 (KTC 95%: 0,28-0,63) [5]. Những bệnh nhân thiếu hụt cả ba dấu ấn sinh học này có tỷ lệ sống sót sau 8 năm chỉ khoảng 50% [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ mang tính quan sát, cho thấy mối liên quan tiên lượng chứ không chứng minh việc uống bổ sung selen liều cao sẽ chữa khỏi hoặc đảo ngược bệnh ung thư [5].
Các trường hợp khác: Nhiễm trùng huyết và bệnh thoái hóa thần kinh
Mặc dù nồng độ selen huyết thanh có thay đổi trong các đợt viêm cấp tính, không phải mọi tình huống đều phù hợp để dùng nó làm xét nghiệm chẩn đoán. Trong một nghiên cứu năm 2017 trên các bệnh nhân phẫu thuật viêm phúc mạc cấp cứu, nồng độ selen vào ngày phẫu thuật thấp hơn đáng kể so với ngày hồi phục (106,6 ± 36,39 so với 130,68 ± 56,98 ng/mL, P = 0,013) [6].
Tuy nhiên, do nồng độ trước mổ và lúc hồi phục không có sự khác biệt rõ rệt, nghiên cứu kết luận selen huyết thanh không phải là dấu ấn sinh học chẩn đoán phù hợp cho nhiễm trùng huyết sau mổ viêm phúc mạc như glutamine [6].
Ở các bệnh lý thoái hóa thần kinh hiếm gặp như thất điều Friedreich (Friedreich's ataxia), rối loạn chuyển hóa selen liên quan đến sự suy giảm frataxin [2]. Mặc dù xét nghiệm selen máu toàn phần và selen huyết thanh có sẵn tại các phòng xét nghiệm như Mayo Clinic, chúng hiện mới được đề xuất nghiên cứu trong các thử nghiệm lâm sàng chứ chưa phải xét nghiệm chẩn đoán thường quy [2]. Đối với phụ nữ mang thai, nồng độ selen huyết thanh có tương quan thuận với chất chỉ điểm chức năng tuyến giáp CD5L và fT3, nhưng việc ứng dụng vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu cơ chế [7].
Cảnh báo nhiễu kết quả và ai cần thận trọng
Một vấn đề kỹ thuật quan trọng khi thực hiện xét nghiệm selen huyết thanh bằng phương pháp khối phổ (ICP-MS) là hiện tượng nhiễu từ thuốc cản từ. Một nghiên cứu năm 2011 chỉ ra rằng gadolinium tồn lưu trong huyết thanh sau khi bệnh nhân chụp cộng hưởng từ (MRI) có tiêm thuốc đối quang từ sẽ gây ra sai số dương giả rất lớn đối với kết quả đo selen [8].
Do đó, những người vừa chụp MRI có tiêm thuốc cản từ chứa gadolinium cần thông báo cho bác sĩ để lùi lịch xét nghiệm máu, tránh kết quả bị sai lệch nghiêm trọng [8]. Ngoài ra, người khỏe mạnh bình thường không nên tự ý làm xét nghiệm này hoặc tự ý mua viên uống selen liều cao để dùng mà không có hướng dẫn y tế.
Ứng dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Xét nghiệm selen huyết thanh là công cụ hữu ích khi được bác sĩ chỉ định đúng mục đích, bao gồm: đánh giá tình trạng suy dinh dưỡng và mức độ tổn thương ruột ở bệnh nhân viêm ruột mạn tính (Crohn) [3], hoặc hỗ trợ đánh giá nguy cơ ở bệnh nhân suy tim, ung thư vú theo dõi chuyên khoa [6, 7].
Đối với người bình thường, cách tốt nhất để duy trì mức selen hợp lý là thông qua chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm như hải sản, thịt, trứng và các loại hạt. Không nên tự ý bổ sung chế phẩm selen đậm đặc vì dư thừa vi chất này có thể gây độc. Khi có các dấu hiệu suy kiệt hoặc bệnh lý tiêu hóa kéo dài, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán toàn diện thay vì tự đi xét nghiệm đơn lẻ.
