Nhiều gia đình thường đốt hoặc xông tinh dầu sả Sri Lanka (citronella) với niềm tin mùi thơm này sẽ quét sạch vi trùng, vi khuẩn và diệt virus cúm lơ lửng trong phòng. Thói quen này bùng phát mạnh vào các thời điểm giao mùa hoặc khi dịch bệnh đường hô hấp xuất hiện.
Tuy nhiên, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy xông hơi tinh dầu sả Sri Lanka có khả năng diệt trừ virus cúm trong không khí. Hành động khuếch tán tinh dầu đậm đặc vào phòng kín thậm chí còn mang đến nhiều nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn, đặc biệt với những người có đường thở nhạy cảm.
Hiệu quả diệt virus cúm: Sự thật từ nghiên cứu
Cho đến nay, chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh hơi tinh dầu sả Sri Lanka có thể tiêu diệt được virus cúm trong không khí phòng sống. Việc ngộ nhận tinh dầu thiên nhiên có thể thay thế các biện pháp sát trùng y tế hoặc phòng ngừa dịch tễ là hoàn toàn sai lệch.
Một số người thường nhầm lẫn giữa các loại thảo mộc khác nhau khi tìm hiểu thông tin khoa học. Điển hình, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2022 từng thử nghiệm dạng hơi của tinh dầu cỏ xạ hương (thyme) đối với aerosol chứa virus SARS-CoV-2 trong thể tích phòng 30 m3 [1]. Kết quả ghi nhận việc đun bốc hơi 40 ml tinh dầu xạ hương loại bỏ hơn 99,99% lượng virus lơ lửng, và 20 ml loại bỏ 90,88% trong 60 phút [1]. Tuy nhiên, thử nghiệm này dùng tinh dầu cỏ xạ hương với hoạt chất chính là carvacrol [1], hoàn toàn không phải tinh dầu sả Sri Lanka, và đối tượng thử nghiệm là SARS-CoV-2 chứ không phải virus cúm. Dữ liệu này không thể suy diễn hay áp dụng cho tinh dầu sả.
Tinh dầu sả trong ống nghiệm và ngoài đời thực
Trong các đánh giá kháng khuẩn, tinh dầu sả Sri Lanka cũng cho thấy giới hạn rất lớn. Một nghiên cứu năm 2016 đã so sánh hoạt tính kháng khuẩn dạng hơi và dạng pha loãng của nhiều loại tinh dầu đối với các chủng vi khuẩn đường hô hấp như tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) và trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) [2].
Kết quả phân tích GC-FID và GC-MS cho thấy vỏ quế, đinh hương và cỏ xạ hương thể hiện hoạt tính ức chế rõ rệt, trong khi tinh dầu sả (citronella) không thể hiện ưu thế vượt trội [2]. Đáng chú ý, các tác giả nghiên cứu năm 2016 nhấn mạnh rằng các kết quả này chỉ dừng lại ở thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), rất cần thêm nghiên cứu trên sinh vật sống (in vivo) để xác định liều lượng hiệu quả trên bệnh nhân cũng như đánh giá các tác dụng phụ và độc tính tiềm ẩn [2]. Do đó, việc suy đoán tinh dầu sả bốc hơi có thể khử trùng không gian sống là điều không có cơ sở khoa học.
Công dụng chính của sả Sri Lanka là gì?
Thực tế, giá trị ứng dụng được nghiên cứu nhiều nhất của tinh dầu sả Sri Lanka (chủ yếu từ loài Cymbopogon nardus) là xua đuổi côn trùng chứ không phải sát trùng không khí [3]. Ban đầu được chiết xuất cho ngành nước hoa, sả bắt đầu được quân đội Ấn Độ dùng đuổi muỗi đầu thế kỷ 20 và đăng ký thương mại tại Mỹ từ năm 1948 [3].
Sả là một chất đuổi muỗi tự nhiên hiệu quả nhờ nồng độ cao của các thành phần hoạt tính, đáng chú ý là các alcohol nhóm terpen [4]. Các chế phẩm thương mại thường chứa nồng độ tinh dầu sả từ 5-10% [3]. Mặc dù vậy, hạn chế lớn nhất của sả là bay hơi rất nhanh khỏi bề mặt da, dẫn đến thời gian bảo vệ ngắn [3, 4]. Tinh dầu sả chỉ bảo vệ khỏi muỗi tìm vật chủ trong khoảng hai giờ [3].
Thành phần của sả bao gồm citronellal, citronellol, geraniol, citral, alpha-pinene và limonene [3]. Một nghiên cứu năm 2015 trên các loài bọ xít hút máu Triatoma chỉ ra rằng geraniol và citronellol có hoạt tính xua đuổi tốt ở nồng độ 0,165% thể tích mỗi chất, trong khi citronellal và limonene không có hoạt tính đáng kể [5]. Đáng chú ý, tác dụng xua đuổi côn trùng của sả dường như phụ thuộc vào sự tiếp xúc trực tiếp hơn là khuếch tán dạng hơi [5]. Do đó, việc xông khói hay bốc hơi tinh dầu sả vào phòng thậm chí còn không mang lại hiệu quả đuổi côn trùng tối ưu nếu thiếu các biện pháp tiếp xúc hay giữ ẩm phù hợp.
Rủi ro sức khỏe khi xông tinh dầu trong phòng kín
Việc khuếch tán tinh dầu sả nồng độ cao trong phòng kín tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với hệ hô hấp. Các phân tử tinh dầu dễ bay hơi khi hít vào có thể kích ứng niêm mạc mũi họng, gây đỏ mắt hoặc đau đầu.
Đặc biệt, với những người có cơ địa nhạy cảm, bệnh nhân hen suyễn hoặc viêm phế quản mạn tính, các hạt tinh dầu lơ lửng trong không khí có thể kích thích đường thở, khởi phát cơn co thắt phế quản dẫn đến khó thở cấp tính. Ngoài ra, việc dùng nồng độ tinh dầu cao cũng đã được cảnh báo có thể gây nhạy cảm hoặc kích ứng trên da [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Người mắc bệnh hen phế quản, phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): Không nên xông tinh dầu trong không gian kín vì nguy cơ kích ứng gây co thắt phế quản nguy hiểm.
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Phổi và hệ hô hấp của trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ tổn thương trước các hợp chất hữu cơ bay hơi đậm đặc.
- Phụ nữ mang thai và người có tiền sử dị ứng đường hô hấp: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ liệu pháp khuếch tán mùi hương nào trong nhà.
Sử dụng sả an toàn và đúng cách trong gia đình
Để làm sạch không gian sống và hạn chế mầm bệnh đường hô hấp, các biện pháp cơ bản và khoa học nhất vẫn là mở cửa thông gió tự nhiên, lau dọn bề mặt bằng dung dịch sát khuẩn chuyên dụng và duy trì vệ sinh cá nhân. Tinh dầu không thể thay thế cho hệ thống lọc khí hay thuốc sát trùng.
Nếu muốn tạo hương thơm thư giãn, chỉ nên nhỏ 1-2 giọt tinh dầu vào máy khuếch tán trong không gian thoáng khí, không xông liên tục nhiều giờ liền và không đóng kín cửa phòng. Để chống muỗi, nên ưu tiên các loại kem bôi da chứa tinh dầu sả đã được kiểm định an toàn hoặc áp dụng các công nghệ giải phóng chậm đã được nghiên cứu [3, 4], tránh bôi trực tiếp tinh dầu nguyên chất lên da. Khi xuất hiện các triệu chứng ho, sốt hoặc nghi ngờ mắc cúm, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị y tế phù hợp thay vì tự xông phòng.
