Bệnh celiac: khi gluten gây hại cho ruột non
Bệnh celiac là một rối loạn tiêu hóa và miễn dịch mạn tính gây tổn thương niêm mạc ruột non khi người bệnh ăn thực phẩm chứa gluten. Protein gluten có tự nhiên trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen, kích hoạt hệ miễn dịch tấn công làm hỏng ruột và giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng. Biện pháp điều trị hiệu quả hiện nay là duy trì chế độ ăn không chứa gluten suốt đời theo hướng dẫn y tế.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Thực phẩm nào sau đây tự nhiên hoàn toàn không chứa gluten?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Bệnh celiac là rối loạn tự miễn khiến gluten làm tổn thương niêm mạc ruột non và giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng.
- Người bệnh cần loại bỏ gluten suốt đời và cẩn trọng với việc tiếp xúc chéo qua dụng cụ nhà bếp chung.
- Không tự ý kiêng gluten trước khi xét nghiệm để tránh làm sai lệch kết quả chẩn đoán y khoa.
Bệnh celiac là gì?
Bệnh celiac là một rối loạn tiêu hóa và miễn dịch mạn tính làm tổn thương ruột non. Tình trạng này bùng phát khi người bệnh ăn các loại thực phẩm chứa gluten. Gluten là một loại protein tự nhiên có trong lúa mì, lúa mạch, lúa mạch đen và xuất hiện nhiều trong bánh mì, mì ống hoặc bánh ngọt. Theo Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), bệnh có thể gây ra nhiều vấn đề tiêu hóa kéo dài và cản trở cơ thể hấp thu các chất dinh dưỡng cần thiết. Bệnh celiac còn có các tên gọi khác như celiac sprue, nontropical sprue hoặc bệnh ruột nhạy cảm với gluten. Căn bệnh này ảnh hưởng đến cả trẻ em lẫn người lớn trên toàn thế giới, nhưng nhiều người mắc bệnh vẫn chưa được chẩn đoán. Bệnh có thể gây tác động tiêu cực đến nhiều cơ quan ngoài ruột non. [S1]
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Nghiên cứu cho thấy bệnh celiac chỉ xuất hiện ở những người mang gen nhất định và có tiêu thụ thực phẩm chứa gluten. Bệnh hầu như luôn xảy ra ở người mang một trong hai nhóm biến thể gen bình thường là DQ2 và DQ8. Dù khoảng 30 phần trăm dân số mang gen DQ2 hoặc DQ8, chỉ khoảng 3 phần trăm trong số họ phát triển thành bệnh celiac. Khi người có cơ địa di truyền ăn gluten, hệ thống miễn dịch sẽ tạo ra phản ứng bất thường gây viêm và tổn thương ruột non. Trẻ nhỏ có gen nhạy cảm nếu tiêu thụ nhiều gluten trong những năm đầu đời có thể đối mặt nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Ngoài ra, tiền sử gia đình có người mắc bệnh, số lần nhiễm trùng đường tiêu hóa thời thơ ấu hoặc sự biến đổi của hệ vi khuẩn đường ruột cũng là những yếu tố đang được các chuyên gia nghiên cứu thêm. [S2]
Dấu hiệu nhận biết tại đường tiêu hóa
Triệu chứng tiêu hóa của bệnh celiac rất đa dạng và thường gặp ở trẻ em nhiều hơn người lớn. Người bệnh có thể bị đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy mạn tính, táo bón hoặc tăng sinh khí trong đường ruột. Một dấu hiệu đặc trưng khác là phân lỏng, nhiều mỡ, khối lượng lớn và có mùi hôi khó chịu. Tổn thương ở ruột non do bệnh celiac cũng có thể dẫn đến chứng không dung nạp đường lactose. Đối với trẻ nhỏ, tình trạng kém hấp thu dinh dưỡng kéo dài có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như chậm phát triển thể chất, sụt cân, tầm vóc thấp bé và men răng vĩnh viễn bị hư hại. Trẻ cũng có thể dễ cáu kỉnh, thay đổi tâm trạng hoặc dậy thì muộn. Các dấu hiệu này có xu hướng giảm bớt hoặc biến mất khi áp dụng chế độ ăn kiêng loại bỏ hoàn toàn gluten. [S2]
Biểu hiện bệnh ở các cơ quan khác
Bệnh celiac không chỉ giới hạn ở đường tiêu hóa mà còn biểu hiện trên nhiều bộ phận khác. Một tổn thương da điển hình là viêm da dạng herpes, gây phát ban ngứa ngáy và nổi mụn nước ở khuỷu tay, đầu gối, mông, lưng hoặc da đầu. Người bệnh có thể thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, đau nhức xương khớp, lo âu hoặc trầm cảm. Hệ thần kinh cũng có thể bị ảnh hưởng với các triệu chứng như đau đầu, mất thăng bằng, co giật hoặc bệnh thần kinh ngoại biên. Trong khoang miệng, bệnh có thể gây nhiệt miệng, khô miệng hoặc làm lưỡi đỏ bóng và nhẵn. Phụ nữ và trẻ em gái có thể gặp rối loạn sinh sản như vô sinh, trễ kinh, mất kinh hoặc sảy thai nhiều lần. Nam giới mắc bệnh celiac cũng có thể gặp phải tình trạng vô sinh. [S2]
Biến chứng lâu dài khi không điều trị
Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, tổn thương ruột non kéo dài sẽ gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm. Biến chứng phổ biến gồm suy dinh dưỡng do cơ thể không hấp thu đủ vitamin và khoáng chất, thiếu máu và loãng xương nhanh hoặc nhuyễn xương. Bệnh cũng làm tăng nguy cơ gặp trục trặc ở hệ thần kinh và hệ sinh sản. Một số biến chứng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng bao gồm ung thư biểu mô tuyến ở ruột non, u lympho không Hodgkin và tổn thương gan dẫn đến xơ gan hoặc suy gan. Trong một số trường hợp hiếm gặp gọi là bệnh celiac kháng trị, ruột non bị tổn thương nặng nề đến mức không thể tự phục hồi dù người bệnh đã tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn không gluten. Những bệnh nhân này cần được nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch và điều trị chuyên sâu. [S1]
Phân biệt celiac với các phản ứng lúa mì khác
Nhiều người thường nhầm lẫn bệnh celiac với nhạy cảm gluten hoặc dị ứng lúa mì. Người bị nhạy cảm với gluten có thể xuất hiện các triệu chứng tương tự như mệt mỏi hay đau bụng sau khi ăn lúa mì, nhưng tình trạng này không hề phá hủy cấu trúc niêm mạc ruột non. Trong khi đó, dị ứng lúa mì là một dạng dị ứng thực phẩm, xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng với protein lúa mì nhưng theo cơ chế dị ứng thông thường. Người bị dị ứng lúa mì có thể gặp các triệu chứng cấp tính như ngứa mắt, chảy nước mắt hoặc khó thở, vốn không phải là dấu hiệu của bệnh celiac. Quan trọng nhất, dị ứng lúa mì không gây ra tổn thương mạn tính lâu dài cho ruột non giống như căn bệnh celiac tự miễn. [S1]
Thực hành ăn uống an toàn trong đời sống
Giải pháp duy nhất để phục hồi niêm mạc ruột là loại bỏ gluten khỏi khẩu phần ăn suốt đời. Tại Việt Nam, nhiều thực phẩm quen thuộc trong bữa cơm gia đình hoàn toàn tự nhiên không chứa gluten như gạo tẻ, gạo nếp, khoai lang, ngô, thịt tươi, cá, rau xanh và các loại đậu. Tuy nhiên, người bệnh cần cảnh giác khi mua sắm ngoài chợ hoặc siêu thị vì gluten có trong bánh mì, mì sợi từ bột mì, bánh quy, nước tương hoặc nước sốt chế biến sẵn. Khi đi ăn tiệm hoặc tham gia liên hoan, hãy thông báo rõ cho người phục vụ hoặc người nấu về tình trạng bệnh celiac của mình. Bạn nên chủ động hỏi kỹ về thành phần gia vị, cách tẩm ướp món ăn hoặc chuẩn bị sẵn phần cơm riêng an toàn đem theo. [S3]
Ngăn ngừa tiếp xúc chéo tại gian bếp gia đình
Tiếp xúc chéo là hiện tượng thực phẩm không chứa gluten bị nhiễm gluten trong quá trình bảo quản hoặc nấu nướng. Hiện tượng này có thể xảy ra khi dùng chung thớt, dao, chảo chiên hoặc dầu ăn đã từng chế biến món có bột mì. Lượng gluten dù rất nhỏ xâm nhập vào thức ăn cũng đủ kích hoạt lại phản ứng miễn dịch làm hỏng niêm mạc ruột non. Vì vậy, các gia đình có người mắc bệnh celiac cần cất giữ đồ ăn không gluten ở khu vực riêng biệt. Dụng cụ nhà bếp cần được rửa sạch kỹ lưỡng trước khi nấu món ăn cho người bệnh. Khi mua thực phẩm đóng gói sẵn, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn mác để kiểm tra thành phần lúa mì, lúa mạch hoặc tìm nhãn chứng nhận không chứa gluten theo tiêu chuẩn. [S3]
Giới hạn bằng chứng và lưu ý trước xét nghiệm
Một sai lầm rất phổ biến là tự ý kiêng gluten trước khi đi khám bác sĩ tiêu hóa. Theo khuyến cáo của NIDDK, nếu bạn cắt bỏ hoàn toàn gluten trước khi thực hiện các xét nghiệm máu hoặc nội soi, kết quả chẩn đoán bệnh celiac có thể không còn chính xác. Ngoài ra, việc tự ý ăn kiêng khắt khe mà không có hướng dẫn từ chuyên gia dinh dưỡng có thể khiến cơ thể thiếu hụt chất xơ, sắt và canxi. Các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng chưa có bằng chứng cho thấy chế độ ăn không gluten mang lại lợi ích sức khỏe hay giúp giảm cân cho người bình thường không mắc bệnh celiac. Chế độ ăn đặc biệt này chỉ nên áp dụng sau khi có kết luận y khoa rõ ràng. [S3]