Táo bón: khi nào chỉ cần đổi cách ăn, khi nào cần đi khám?
Táo bón thường có thể cải thiện tại nhà khi bạn tăng cường chất xơ từ thực phẩm, uống đủ nước và duy trì vận động thể chất đều đặn. Tuy nhiên, người bệnh cần đi khám ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như chảy máu trực tràng, đau bụng liên tục, sốt, nôn mửa hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân. Việc phân biệt rõ mức độ giúp bạn xử trí an toàn và tìm đến hỗ trợ y tế kịp thời.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Theo định nghĩa y khoa, đi tiêu ít hơn bao nhiêu lần mỗi tuần được xem là táo bón?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Táo bón là triệu chứng chứ không phải bệnh độc lập, thường do thiếu nước, ít vận động hoặc thiếu chất xơ.
- Bổ sung 22 đến 34 gam chất xơ mỗi ngày từ từ, uống đủ nước và tập thói quen ngồi bồn cầu sau bữa sáng.
- Cần đi khám ngay nếu có máu trong phân, đau bụng liên tục, nôn mửa, sốt cao hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
Hiểu đúng về tình trạng táo bón
Theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ NIDDK, táo bón là tình trạng đi tiêu ít hơn ba lần một tuần. Phân của người bị táo bón thường khô, cứng hoặc vón cục, gây khó khăn hoặc đau rát khi đào thải. Ngoài ra, người mắc còn có cảm giác chưa tống hết phân ra ngoài sau khi đi vệ sinh. NIDDK nhấn mạnh rằng táo bón không phải là một bệnh độc lập mà là triệu chứng của một vấn đề sức khỏe khác. Tình trạng này có thể kéo dài trong một thời gian ngắn hoặc trở thành vấn đề mạn tính. Thói quen đi tiêu ở mỗi người rất khác nhau, do đó chỉ chính bạn mới hiểu rõ nhất nhịp điệu sinh hoạt bình thường của cơ thể mình. Khoảng 16 trên 100 người trưởng thành tại Hoa Kỳ có triệu chứng táo bón. [S1]
Những nhóm người có nguy cơ cao hơn
Số liệu từ NIDDK cho thấy tỷ lệ táo bón tăng lên đáng kể ở người cao tuổi, với khoảng 33 trên 100 người từ 60 tuổi trở lên gặp phải tình trạng này. Phụ nữ, đặc biệt là trong giai đoạn mang thai hoặc ngay sau khi sinh con, cũng là nhóm đối tượng rất dễ bị táo bón ghé thăm. Những người ăn rất ít hoặc hầu như không bổ sung chất xơ trong khẩu phần cũng đối mặt với nguy cơ gia tăng rõ rệt. Ngoài ra, việc sử dụng một số loại thuốc điều trị bệnh hoặc các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng có thể làm chậm nhu động ruột. Những người mắc các bệnh lý rối loạn tiêu hóa chức năng cũng có tỷ lệ gặp khó khăn khi đi tiêu cao hơn bình thường. Hiểu rõ nhóm nguy cơ giúp mỗi người chủ động theo dõi nhịp sinh học của cơ thể. [S1]
Cơ chế và nguyên nhân phổ biến gây táo bón
NIDDK chỉ ra rằng sự di chuyển chậm chạp của phân qua đại tràng là một cơ chế thường gặp. Khi phân lưu lại quá lâu, đại tràng hấp thu nhiều nước khiến phân khô cứng. Chậm tống xuất phân do rối loạn sàn chậu, đặc biệt ở phụ nữ, hoặc sau phẫu thuật đại tràng cũng dẫn đến ứ đọng. Thói quen hàng ngày đóng vai trò quan trọng, ví dụ như việc phớt lờ nhu cầu đi vệ sinh, ít hoạt động thể chất hoặc không uống đủ nước. Sự thay đổi lối sống khi đi du lịch hoặc mang thai cũng tác động trực tiếp đến nhu động ruột. Bên cạnh đó, một số loại thuốc như thuốc giảm đau gây nghiện, thuốc kháng axit chứa nhôm hoặc canxi, thuốc lợi tiểu, viên sắt và thuốc chống trầm cảm có thể làm tình trạng táo bón thêm trầm trọng. [S2]
Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám bác sĩ ngay
Không phải mọi trường hợp táo bón đều có thể tự xử trí tại nhà bằng cách điều chỉnh lối sống. Theo khuyến cáo từ NIDDK, bạn cần đi khám bác sĩ nếu các triệu chứng táo bón không thuyên giảm sau các biện pháp tự chăm sóc hoặc nếu gia đình bạn có tiền sử ung thư đại trực tràng. Đặc biệt, người bệnh cần đi khám ngay lập tức nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào đi kèm. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm chảy máu từ trực tràng, có máu trong phân, đau bụng liên tục không dứt, không thể trung tiện, nôn mửa, sốt cao, đau thắt lưng dưới hoặc sụt cân ngoài ý muốn. Những triệu chứng này có thể báo hiệu tình trạng tắc nghẽn đường ruột hoặc các bệnh lý tiềm ẩn nghiêm trọng cần được can thiệp y tế kịp thời. [S2]
Bữa cơm gia đình và điều chỉnh dinh dưỡng
NIDDK khuyến nghị người trưởng thành nên nạp từ 22 đến 34 gam chất xơ mỗi ngày tùy theo độ tuổi và giới tính. Trong bữa cơm hàng ngày của gia đình Việt Nam, bạn có thể dễ dàng bổ sung chất xơ qua các loại rau xanh ngoài chợ như bông cải xanh, cà rốt, các loại đậu như đậu đen, đậu nành hoặc đậu gà. Việc ăn thêm trái cây tươi nguyên vỏ như táo, lê, cam hoặc thêm yến mạch, đậu phộng vào bữa ăn phụ cũng rất hữu ích. Khi tăng lượng xơ, bạn cần bổ sung từng chút một để hệ tiêu hóa làm quen dần. Đồng thời, NIDDK lưu ý bạn phải uống nhiều nước lọc, nước canh trong hoặc nước ép trái cây để chất xơ phát huy tác dụng làm mềm phân. Ngược lại, nên hạn chế đồ ăn nhanh, thịt nhiều mỡ và thực phẩm chế biến sẵn. [S4]
Rèn luyện phản xạ đi tiêu và lối sống
Bên cạnh chế độ ăn, NIDDK hướng dẫn người bệnh có thể tập phản xạ đi tiêu vào một khung giờ cố định mỗi ngày. Ví dụ, bạn nên thử ngồi bồn cầu khoảng 15 đến 45 phút sau bữa ăn sáng, bởi vì việc nạp thức ăn sẽ kích thích đại tràng co bóp để đẩy phân. Bạn cần dành đủ thời gian thong thả khi đi vệ sinh và đi ngay khi cảm thấy buồn đi tiêu, tránh nhịn tiêu. Để cơ thể thoải mái hơn, bạn có thể kê một chiếc ghế nhỏ dưới chân giúp nâng cao đầu gối và thư giãn các nhóm cơ vùng chậu. Thường xuyên duy trì vận động thể chất hàng ngày cũng là phương pháp hỗ trợ đắc lực giúp kích thích đường ruột hoạt động hiệu quả hơn và phòng ngừa tái phát. [S3]
Giới hạn của tự điều chỉnh và các can thiệp y khoa
Nếu việc thay đổi dinh dưỡng và tập luyện không mang lại kết quả, NIDDK cho biết bác sĩ có thể đề xuất dùng thuốc nhuận tràng trong thời gian ngắn. Tùy từng tình trạng, chuyên gia y tế sẽ hướng dẫn dùng nhóm bổ sung xơ, thuốc thẩm thấu, thuốc làm mềm phân, chất bôi trơn hoặc thuốc kích thích ruột. Với táo bón mạn tính kéo dài hoặc do hội chứng ruột kích thích, bác sĩ có thể kê các thuốc chuyên biệt như lubiprostone, linaclotide hoặc prucalopride. Phương pháp tập phản hồi sinh học biofeedback cũng được chỉ định nhằm huấn luyện lại các cơ kiểm soát việc tống phân. Trong trường hợp tắc nghẽn do sa trực tràng hoặc đại tràng mất chức năng vận động, phẫu thuật có thể được cân nhắc sau khi đánh giá kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro. [S3]