Bệnh trĩ: nguyên nhân, chăm sóc tại nhà và khi nào cần khám
Bệnh trĩ là tình trạng sưng viêm các tĩnh mạch quanh hậu môn hoặc trực tràng dưới, thường bắt nguồn từ áp lực rặn khi đi tiêu, ngồi bồn cầu lâu hoặc chế độ ăn ít chất xơ. Người bệnh có thể chăm sóc tại nhà bằng cách bổ sung thực phẩm giàu xơ, uống đủ nước, ngâm nước ấm và dùng thuốc không kê đơn trong tối đa 1 tuần. Cần đến gặp bác sĩ ngay khi phát hiện chảy máu từ trực tràng hoặc khi các triệu chứng không thuyên giảm sau 1 tuần tự chăm sóc.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Thuốc bôi hoặc thuốc đạn không kê đơn chữa trĩ nên dùng tối đa bao lâu tại nhà?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Trĩ gồm trĩ nội ở niêm mạc trực tràng dưới và trĩ ngoại dưới da quanh hậu môn, gây đau rát hoặc chảy máu.
- Ăn nhiều chất xơ, uống đủ nước, ngâm nước ấm và tránh rặn giúp phân mềm, giảm áp lực lên hậu môn.
- Cần khám bác sĩ ngay khi chảy máu trực tràng hoặc triệu chứng không giảm sau 1 tuần tự chăm sóc.
Bệnh trĩ là gì và gồm những dạng nào?
Theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK), trĩ là tình trạng các tĩnh mạch quanh hậu môn hoặc ở trực tràng dưới bị sưng và viêm. Bệnh lý này được phân chia thành hai loại chính dựa trên vị trí xuất hiện. Loại thứ nhất là trĩ ngoại, hình thành ngay dưới lớp da xung quanh vùng hậu môn. Loại thứ hai là trĩ nội, hình thành ở lớp niêm mạc của hậu môn và trực tràng dưới. Dữ liệu từ NIDDK cho thấy trĩ rất phổ biến ở cả nam và nữ, ảnh hưởng đến khoảng 1 trong 20 người Mỹ. Đáng chú ý, khoảng một nửa số người trưởng thành trên 50 tuổi mắc bệnh trĩ. Đây là vấn đề sức khỏe thường gặp của hệ tiêu hóa dưới, không phân biệt giới tính, có liên quan chặt chẽ tới cấu trúc mạch máu tại vùng hậu môn trực tràng. [S1]
Các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ dẫn đến bệnh trĩ
Theo NIDDK thuộc NIH Hoa Kỳ, có nhiều nguyên nhân kết hợp làm tăng áp lực lên vùng đáy chậu gây ra trĩ. Nguyên nhân hàng đầu bao gồm việc rặn mạnh trong khi đi tiêu và thói quen ngồi trên bồn cầu trong thời gian dài. Những người bị táo bón mạn tính hoặc tiêu chảy mạn tính cũng đối mặt với nguy cơ cao hơn do niêm mạc liên tục bị kích thích. Một chế độ ăn ít chất xơ làm phân khô cứng, buộc cơ thể phải dùng nhiều lực hơn khi đại tiện. Ngoài ra, sự suy yếu của các mô nâng đỡ ở hậu môn và trực tràng do quá trình lão hóa tự nhiên cũng góp phần hình thành búi trĩ. Phụ nữ mang thai hoặc những người thường xuyên mang vác vật nặng cũng là những đối tượng dễ bị trĩ do gia tăng áp lực trực tiếp lên ổ bụng. [S2]
Dấu hiệu nhận biết trĩ nội và trĩ ngoại
Tài liệu từ NIDDK nêu rõ các triệu chứng biểu hiện tùy thuộc vào vị trí của búi trĩ. Với trĩ ngoại, người bệnh thường cảm thấy ngứa ngáy vùng hậu môn, xuất hiện một hoặc nhiều nốt sưng cứng, đau khi chạm vào gần hậu môn, kèm cảm giác nhức hoặc đau rát, đặc biệt là khi ngồi. Việc rặn quá mức, cọ xát hoặc lau chùi quá mạnh quanh hậu môn có thể khiến các triệu chứng này nặng hơn. Ngược lại, trĩ nội nằm bên trong niêm mạc thường không gây đau nếu chưa bị sa ra ngoài. Dấu hiệu điển hình của trĩ nội là chảy máu từ trực tràng, thấy máu đỏ tươi dính trên phân, trên giấy vệ sinh hoặc trong bồn cầu sau khi đi tiêu. Khi búi trĩ nội sa ra ngoài qua lỗ hậu môn, nó có thể gây cảm giác đau đớn và khó chịu cho người bệnh. [S2]
Bổ sung chất xơ trong bữa ăn gia đình
Theo NIDDK, bổ sung thực phẩm giàu chất xơ giúp phân mềm hơn, dễ đi ngoài, hỗ trợ điều trị và phòng ngừa trĩ hiệu quả. Hướng dẫn Chế độ ăn uống cho người Mỹ giai đoạn 2020 đến 2025 khuyến nghị lượng chất xơ là 14 gam cho mỗi 1.000 calo nạp vào, ví dụ chế độ ăn 2.000 calo cần 28 gam chất xơ mỗi ngày. Trong đời sống hàng ngày, các gia đình có thể chọn mua các loại thực vật giàu xơ khi đi chợ. Theo bảng số liệu NIDDK, 1 cốc khoai lang nấu chín cung cấp 6,3 gam chất xơ; 1 quả táo vừa ăn cả vỏ cung cấp 4,8 gam; 1 quả lê vừa ăn cả vỏ có 5,5 gam; nửa cốc đậu pinto nấu chín chứa 7,7 gam chất xơ. NIDDK cũng gợi ý uống nước lọc, nước trái cây hoặc nước súp trong bữa cơm để chất xơ phát huy tác dụng làm mềm phân tốt hơn. [S4]
Chăm sóc giảm đau và cải thiện thói quen tại nhà
Theo hướng dẫn điều trị của NIDDK, người bệnh có thể chăm sóc trĩ tại nhà bằng nhiều biện pháp đơn giản. Việc ngâm vùng hậu môn trong một chậu nước ấm vài lần mỗi ngày giúp giảm bớt cảm giác đau đớn khó chịu. Bên cạnh đó, người bệnh cần uống đủ nước hoặc các chất lỏng không cồn mỗi ngày theo lời khuyên của chuyên gia y tế, đồng thời tránh rặn khi đi tiêu và không ngồi trên bồn cầu quá lâu. Bác sĩ có thể hướng dẫn dùng thuốc làm mềm phân hoặc chất bổ sung chất xơ như psyllium hay methylcellulose. Để giảm đau, các loại thuốc giảm đau không kê đơn như acetaminophen, ibuprofen, naproxen hoặc aspirin có thể được sử dụng. Các loại kem, thuốc mỡ bôi ngoài hoặc thuốc đạn đặt trực tràng không kê đơn cũng giúp giảm ngứa ngáy, sưng và đau nhẹ do trĩ ngoại, thường được khuyến cáo dùng trong 1 tuần. [S3]
Các thủ thuật y tế khi búi trĩ không đỡ
Theo NIDDK, nếu búi trĩ nội chảy máu hoặc sa nặng không tự cải thiện, bác sĩ có thể thực hiện thủ thuật tại phòng khám hoặc bệnh viện. Một phương pháp phổ biến tại phòng khám là thắt dây cao su, bác sĩ đặt vòng cao su quanh gốc búi trĩ nội để cắt nguồn máu, khiến búi trĩ teo lại và rụng trong vòng 1 tuần; người bệnh không bao giờ được tự làm việc này. Các kỹ thuật khác gồm tiêm xơ (tiêm dung dịch tạo sẹo co búi trĩ), quang đông hồng ngoại (dùng nhiệt ánh sáng hồng ngoại) hoặc đông điện (dùng dòng điện làm xơ hóa mạch máu). Đối với trĩ ngoại kích thước lớn hoặc trĩ nội sa nặng không đáp ứng các phương pháp trên, phẫu thuật cắt trĩ hoặc phẫu thuật ghim trĩ sẽ được bác sĩ ngoại khoa thực hiện tại trung tâm ngoại trú hoặc bệnh viện dưới hình thức gây mê. [S3]
Giới hạn tự theo dõi và các bệnh tiêu hóa dễ nhầm
Mặc dù bệnh trĩ là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra các biểu hiện khó chịu ở vùng hậu môn, NIDDK nhấn mạnh rằng không phải mọi triệu chứng ở hậu môn đều do trĩ. Rất nhiều vấn đề nghiêm trọng khác của đường tiêu hóa có biểu hiện tương tự. Điển hình là triệu chứng chảy máu từ trực tràng, ngoài trĩ, đây còn có thể là dấu hiệu cảnh báo của các bệnh lý viêm ruột mạn tính như bệnh Crohn, viêm loét đại tràng, hoặc thậm chí là bệnh ung thư đại tràng hay trực tràng. Do đó, việc tự ý chẩn đoán dựa trên cảm nhận cá nhân có giới hạn rất lớn và tiềm ẩn nguy cơ bỏ sót bệnh ác tính. Người bệnh cần tìm đến bác sĩ khi nhận thấy chảy máu trực tràng hoặc khi các triệu chứng không thuyên giảm sau 1 tuần tự chăm sóc tại nhà. [S2]
Các biến chứng tiềm ẩn của bệnh trĩ
Theo NIDDK, dù nhiều trường hợp triệu chứng trĩ ngoại có thể tự biến mất sau vài ngày, bệnh trĩ vẫn có thể dẫn tới nhiều biến chứng nếu không được xử trí đúng. Biến chứng đầu tiên là hình thành cục máu đông bên trong búi trĩ ngoại, gây đau đớn cấp tính. Khi cục máu đông trong trĩ ngoại tan đi, nó có thể để lại mẫu da thừa ở quanh rìa hậu môn. Vết loét trên búi trĩ ngoại cũng có nguy cơ bị nhiễm trùng. Đối với trĩ nội, biến chứng nghẹt trĩ có thể xuất hiện khi các cơ xung quanh hậu môn thắt chặt, cắt đứt nguồn cung cấp máu tới búi trĩ nội bị sa ra ngoài lỗ hậu môn. Ngoài ra, việc búi trĩ chảy máu kéo dài từ trực tràng có thể dẫn đến tình trạng thiếu máu. Nắm rõ biến chứng giúp người bệnh chủ động đi khám sớm khi phát hiện bất thường. [S1]