Hội chứng ruột kích thích: là gì và cần phân biệt với bệnh nào?
Hội chứng ruột kích thích là nhóm triệu chứng đau bụng tái diễn kèm rối loạn đại tiện nhưng không có tổn thương thực thể nhìn thấy được trong ống tiêu hóa. Tình trạng này cần phân biệt với các bệnh lý có tổn thương cấu trúc mô, bệnh celiac và tránh nhầm lẫn với viêm đại tràng. Việc nhận diện đúng phân thể giúp tiếp cận giải pháp điều trị và điều chỉnh ăn uống phù hợp.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Điểm khác biệt mấu chốt giữa hội chứng ruột kích thích (IBS) và viêm đại tràng là gì?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- IBS là rối loạn tương tác não ruột gây đau bụng và rối loạn đại tiện, hoàn toàn không gây viêm loét mô ruột.
- Bệnh gồm ba thể chính: táo bón, tiêu chảy và hỗn hợp; nhận diện đúng thể giúp chọn cách xử trí phù hợp.
- Bổ sung tăng dần chất xơ hòa tan và cân nhắc tạm giảm thực phẩm giàu FODMAP giúp làm dịu cơn đau bụng.
Hội chứng ruột kích thích là gì và đặc điểm không tổn thương
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là nhóm triệu chứng diễn ra đồng thời, gồm đau bụng lặp đi lặp lại và thay đổi thói quen đại tiện. Người bệnh có thể bị tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai dạng. Viện NIDDK Hoa Kỳ nhấn mạnh điểm cốt lõi: IBS không gây ra bất kỳ dấu hiệu tổn thương hoặc bệnh lý nhìn thấy được nào trong đường tiêu hóa. Đây là rối loạn tiêu hóa chức năng, hiện được các bác sĩ gọi là rối loạn tương tác não ruột. Trước đây, nhiều người hay nhầm lẫn gọi IBS là viêm đại tràng, viêm đại tràng màng nhầy hoặc đại tràng co thắt. Điểm khác biệt mấu chốt là IBS không làm biến đổi cấu trúc mô ruột. Nghiên cứu do Viện NIDDK trích dẫn cho thấy khoảng 12 phần trăm người dân tại Hoa Kỳ mắc hội chứng này. [S1]
Phân biệt ba phân thể chính của hội chứng ruột kích thích
Bác sĩ phân loại IBS dựa vào khuôn mẫu thay đổi phân trong những ngày có triệu chứng bất thường. NIDDK chia thành ba nhóm chính. Nhóm IBS kèm táo bón (IBS-C) có hơn một phần tư lượng phân cứng hoặc lổn nhổn, dưới một phần tư lượng phân lỏng hoặc nhiều nước. Ngược lại, nhóm IBS kèm tiêu chảy (IBS-D) có hơn một phần tư phân lỏng, nhiều nước và dưới một phần tư phân cứng. Nhóm hỗn hợp (IBS-M) có cả hai loại phân bất thường chiếm hơn một phần tư. Phân biệt chính xác phân thể rất quan trọng vì một số thuốc điều trị chỉ có tác dụng cho thể này nhưng lại khiến thể khác trở nên tồi tệ hơn. Nhiều người vẫn có những ngày đi tiêu hoàn toàn bình thường xen kẽ các đợt phát bệnh kéo dài nhiều năm. [S1]
Cơ chế trục não ruột và các yếu tố khởi phát
Nguyên nhân chính xác gây IBS chưa được xác định hoàn toàn. Các chuyên gia NIDDK nhận định bệnh xuất phát từ trục tương tác não ruột hoạt động bất thường. Sự nhạy cảm quá mức của đường ruột khiến người bệnh cảm thấy đau quặn dữ dội dù lượng khí hay phân trong ruột ở mức bình thường. Nhu động ruột co bóp quá nhanh gây tiêu chảy, hoặc co bóp quá chậm dẫn đến táo bón. Các yếu tố làm tăng nguy cơ gồm căng thẳng, biến cố khó khăn thời thơ ấu, nhiễm trùng vi khuẩn nặng tại đường tiêu hóa hoặc tăng sinh vi khuẩn ruột non. Phụ nữ có tỷ lệ mắc cao gấp hai lần nam giới và thường gia tăng triệu chứng trong kỳ kinh nguyệt. Người dưới 50 tuổi cũng có tỷ lệ mắc cao hơn người trên 50 tuổi. [S2]
Phân biệt triệu chứng nhạy cảm gluten với bệnh celiac
Chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong khởi phát triệu chứng tiêu hóa. NIDDK giải thích rằng gluten là một loại protein có nhiều trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen. Một số người mắc hội chứng ruột kích thích ghi nhận tình trạng đau bụng hoặc tiêu chảy tăng lên rõ rệt sau khi ăn các thực phẩm chứa gluten. Tuy nhiên, điều cần phân biệt rõ là họ không hề mắc bệnh celiac. Bệnh celiac là bệnh lý tự miễn gây tổn thương niêm mạc ruột non khi tiếp xúc với gluten, trong khi người bệnh IBS chỉ có phản ứng nhạy cảm mà không bị phá hủy mô ruột. Việc tránh gluten có thể được bác sĩ xem xét thử nghiệm để kiểm tra mức độ đáp ứng triệu chứng, nhưng không đồng nghĩa người bệnh bị celiac. [S4]
Thực hành bổ sung chất xơ trong bữa cơm gia đình
Tăng cường chất xơ giúp cải thiện tình trạng táo bón do làm phân mềm và dễ đào thải hơn. Hướng dẫn Chế độ ăn uống cho người Mỹ 2020-2025 khuyến nghị người trưởng thành nên nạp từ 22 đến 34 gam chất xơ mỗi ngày. Trong thực phẩm có hai dạng chất xơ: hòa tan và không hòa tan. Nghiên cứu chỉ ra chất xơ hòa tan trong yến mạch, các loại đậu và trái cây mang lại hiệu quả giảm triệu chứng IBS tốt hơn. Khi đi chợ Việt Nam, người bệnh nên chọn các loại quả mềm, đậu xanh, đậu đỏ nấu canh hoặc cháo. NIDDK khuyến cáo không nên ăn ồ ạt quá nhiều chất xơ cùng lúc vì dễ sinh khí gây chướng bụng. Hãy tăng từ từ khoảng 2 đến 3 gam mỗi ngày để ruột thích nghi ổn định. [S4]
Chế độ ăn giảm FODMAP và cách nhận diện thực phẩm kích ứng
Bác sĩ có thể đề xuất chế độ ăn giảm FODMAP trong vài tuần để làm dịu cơn đau bụng và đầy hơi. FODMAP là nhóm carbohydrate khó tiêu hóa. Nhiều thực phẩm quen thuộc trong bếp ăn người Việt chứa nhiều FODMAP như tỏi, hành củ, hành tây, bắp cải, súp lơ, nấm, táo, dưa hấu, mật ong và sữa động vật. Khi áp dụng, người bệnh tạm ngưng các món ăn chứa lượng lớn gia vị này, chuyển sang nấu thanh đạm với lượng nhỏ rau củ dễ tiêu. Nếu triệu chứng đường ruột thuyên giảm sau vài tuần, NIDDK hướng dẫn đưa từng loại thực phẩm chứa FODMAP quay trở lại thực đơn từng chút một. Cách này giúp xác định chính xác món nào gây đau để tránh mà không phải kiêng khem toàn bộ quá mức. [S4]
Giới hạn của bằng chứng đối với men vi sinh và liệu pháp tâm lý
Nhiều người tìm đến men vi sinh (probiotics) với hy vọng chữa dứt điểm đau bụng. Men vi sinh là vi sinh vật sống tương tự vi khuẩn tự nhiên trong ruột. Tuy nhiên, NIDDK nhấn mạnh các nhà nghiên cứu vẫn đang trong quá trình tìm hiểu hiệu quả thực sự của men vi sinh đối với IBS, chưa có kết luận khẳng định. Bên cạnh dinh dưỡng, thay đổi lối sống như tập thể dục, ngủ đủ giấc và giảm căng thẳng cho thấy tác động tích cực. Các liệu pháp tâm lý như trị liệu hành vi nhận thức, thôi miên định hướng ruột và luyện thư giãn cơ bắp cũng được áp dụng nhằm cải thiện tín hiệu não ruột. Cần nhìn nhận rằng không có một phương pháp đơn lẻ nào phù hợp cho tất cả bệnh nhân. [S3]
Khi nào cần trao đổi với chuyên gia y tế
Hội chứng ruột kích thích kéo dài dai dẳng nhiều năm với các đợt bùng phát rồi tự lắng xuống. Vì IBS không gây loét hay chảy máu đường tiêu hóa, việc xuất hiện các dấu hiệu lạ cần được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng để loại trừ nguyên nhân khác. Khi cần dùng thuốc như thuốc chống co thắt, thuốc nhuận tràng, men vi sinh hay các liệu pháp chuyên sâu, người bệnh phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ về thời gian dùng và tác dụng phụ. Bác sĩ cũng có thể giới thiệu người bệnh đến chuyên gia dinh dưỡng để thiết kế chế độ ăn vài tuần phù hợp, tránh thiếu hụt dưỡng chất do kiêng khem sai lầm. Quản lý IBS đòi hỏi kế hoạch cá nhân hóa dưới sự hướng dẫn chuyên môn. [S3]