Trào ngược dạ dày thực quản: nguyên nhân, ăn uống và dấu hiệu cần khám
Trào ngược dạ dày thực quản xảy ra khi dịch dạ dày trào ngược lên thực quản, thường do cơ thắt thực quản dưới bị suy yếu hoặc giãn mở bất thường. Để giảm khó chịu, người bệnh có thể điều chỉnh bữa ăn, tránh nằm ngay sau ăn và hạn chế các món nhiều dầu mỡ hay đồ cay. Bạn cần đi khám ngay nếu xuất hiện đau ngực, khó nuốt, nôn ra máu hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Sau khi ăn tối, bạn nên đợi ít nhất bao lâu trước khi đi ngủ hoặc nằm nghỉ?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Trào ngược dạ dày do cơ thắt thực quản dưới bị yếu hoặc giãn mở bất thường, gây ợ nóng và khó chịu.
- Hạn chế đồ dầu mỡ, gia vị cay, hoa quả chua; không nằm ngay sau ăn và nâng cao đầu giường khi ngủ.
- Khám ngay nếu bị đau ngực, khó nuốt, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
Trào ngược dạ dày thực quản là gì?
Trào ngược dạ dày thực quản xảy ra khi dịch và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản. Bác sĩ còn gọi tình trạng trào ngược thông thường này là ợ nóng hoặc khó tiêu do axit. Hiện tượng này thỉnh thoảng xuất hiện ở nhiều người và có thể không gây ra triệu chứng. Khi hiện tượng trào ngược tái diễn liên tục, gây khó chịu kéo dài hoặc dẫn đến các biến chứng theo thời gian, bệnh được gọi là trào ngược dạ dày thực quản mạn tính. Theo ước tính từ các nhà nghiên cứu tại Hoa Kỳ, khoảng 20 phần trăm người dân nước này mắc bệnh. Đây là tình trạng sức khỏe đường tiêu hóa phổ biến. Nếu bạn nghi ngờ bản thân mắc bệnh mạn tính, bạn nên tìm gặp bác sĩ để được đánh giá cẩn thận và hướng dẫn kiểm soát triệu chứng phù hợp. [S1]
Cơ chế đóng mở và nguyên nhân gây bệnh
Bình thường, cơ thắt thực quản dưới và cơ hoành phối hợp ngăn không cho thức ăn cùng dịch vị trào ngược lên trên. Bệnh phát triển khi cơ thắt này bị yếu hoặc tự ý giãn mở sai thời điểm. Thừa cân hoặc béo phì tạo thêm áp lực khiến cơ thắt dễ bị suy giảm chức năng. Phụ nữ mang thai cũng dễ gặp tình trạng này do biến đổi thể chất. Thói quen hút thuốc lá hoặc hít phải khói thuốc thụ động là yếu tố tác động tiêu cực đến cơ thắt. Tình trạng thoát vị khe hoành, tức phần trên của dạ dày dịch chuyển chui qua lỗ cơ hoành lên khoang ngực, cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh hoặc khiến triệu chứng tiến triển trầm trọng hơn. Việc hiểu rõ cơ chế giúp người bệnh nhận biết các yếu tố nguy cơ từ sớm. [S2]
Ảnh hưởng từ một số nhóm thuốc điều trị
Một số loại thuốc điều trị bệnh lý khác có thể vô tình làm bùng phát trào ngược hoặc khiến biểu hiện bệnh trở nên nặng hơn. Nhóm thuốc an thần giúp ngủ ngon hoặc giảm lo âu có thể làm giãn cơ thắt thực quản. Thuốc chẹn kênh canxi dùng trong điều trị huyết áp cao cũng có tác động tương tự lên vùng cơ này. Người bệnh hen suyễn dùng một số loại thuốc đặc trị cũng có nguy cơ gặp trào ngược dạ dày. Ngoài ra, thuốc chống viêm không steroid dùng giảm đau và thuốc chống trầm cảm ba vòng cũng được ghi nhận là tác nhân kích thích. Bệnh nhân không được tự ý ngưng hay đổi thuốc đang dùng. Bạn hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để tìm giải pháp dùng thuốc an toàn, hạn chế tối đa tác động xấu lên dạ dày. [S2]
Triệu chứng điển hình và dấu hiệu ngoài thực quản
Cảm giác ợ nóng là biểu hiện thường gặp nhất. Cơn đau rát khó chịu này xuất hiện ở giữa ngực, ngay phía sau xương ức, sau đó lan dần từ chóp xương ức lên phía cổ họng. Hiện tượng trớ thức ăn hoặc axit làm người bệnh cảm nhận rõ vị chua hoặc đắng trong miệng. Tuy nhiên, không phải ai mắc bệnh cũng có đầy đủ các cảm giác ợ nóng hay trớ đồ ăn. Nhiều người chỉ thấy buồn nôn, đau tức ngực hoặc khó nuốt thức ăn. Đôi khi, dịch vị trào lên đường hô hấp trên gây ra các biến chứng ngoài thực quản như ho kéo dài, khàn giọng, viêm thanh quản làm mất giọng tạm thời hoặc mòn men răng. Các biểu hiện đa dạng này dễ khiến người bệnh nhầm lẫn với bệnh đường hô hấp thông thường. [S2]
Thực hành ăn uống trong đời sống gia đình
Thay đổi cách thức ăn uống mang lại lợi ích rõ rệt cho việc giảm triệu chứng. Trong bữa cơm gia đình Việt Nam, người bệnh nên giảm bớt các món xào nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán giòn hoặc các món kho đậm ớt cay. Các loại gia vị cay nóng, bạc hà, cà chua hay hoa quả có vị chua họ cam chanh thường dễ kích thích dạ dày. Bạn nên ưu tiên các món canh thanh đạm, rau luộc và thịt nạc. Người bệnh cũng cần hạn chế uống cà phê, trà đặc và các loại đồ uống có cồn. Một quy tắc rất quan trọng là ăn bữa tối cách giờ đi ngủ hoặc giờ nằm nghỉ ít nhất 3 giờ. Thói quen ăn xong nằm ngay trên ghế xem tivi rất dễ làm dịch vị trào ngược lên ngực. [S4]
Thay đổi lối sống hỗ trợ nâng cao chất lượng sống
Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, điều chỉnh thói quen sinh hoạt hàng ngày đóng vai trò quan trọng. Nếu bạn đang trong tình trạng thừa cân hoặc béo phì, kế hoạch giảm cân lành mạnh theo chỉ dẫn y tế sẽ giúp giảm áp lực chèn ép lên dạ dày. Từ bỏ thuốc lá và tránh xa môi trường có khói thuốc giúp bảo vệ hoạt động co bóp của cơ thắt thực quản. Đối với những người thường xuyên bị trào ngược ban đêm, nâng cao đầu giường khi ngủ đem lại hiệu quả tốt. Bạn có thể sử dụng gối nêm chuyên dụng hoặc kê thêm gối dưới đầu và lưng trên để nâng cơ thể cao lên từ 6 đến 8 inches so với mặt giường. Độ dốc tự nhiên này tận dụng trọng lực giúp ngăn dịch vị trào ngược lên họng. [S3]
Giới hạn của bằng chứng và các lưu ý điều trị
Thuốc kháng axit không kê đơn có thể giúp xoa dịu cơn ợ nóng nhẹ tạm thời, nhưng người bệnh không nên lạm dụng hàng ngày mà không hỏi ý kiến bác sĩ vì thuốc có thể gây tiêu chảy hoặc táo bón. Nhóm thuốc ức chế thụ thể H2 và thuốc ức chế bơm proton PPI giúp giảm lượng axit dạ dày tiết ra hiệu quả hơn. Thuốc PPI có khả năng làm lành niêm mạc thực quản ở đa số bệnh nhân. Dù PPI nhìn chung an toàn, tác dụng phụ có thể gồm đau đầu, tiêu chảy hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng Clostridioides difficile. Các chuyên gia y tế vẫn đang tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tác động lâu dài khi dùng PPI liều cao hoặc kéo dài. Người bệnh cần thảo luận kỹ với bác sĩ. [S3]
Biến chứng lâu dài khi không được can thiệp
Nếu không được chữa trị đúng cách, bệnh có thể tiến triển thành nhiều biến chứng nghiêm trọng theo thời gian. Viêm thực quản mạn tính gây tổn thương loét và chảy máu niêm mạc. Viêm kéo dài làm hình thành sẹo xơ dẫn đến hẹp thực quản, khiến việc nuốt thức ăn trở nên đau đớn và khó khăn. Bệnh trào ngược kéo dài còn có thể phát triển thành thực quản Barrett, khi lớp tế bào niêm mạc thực quản bị biến đổi tương tự như niêm mạc ruột. Một tỷ lệ nhỏ người mắc thực quản Barrett có nguy cơ tiến triển thành ung thư biểu mô tuyến thực quản. Phát hiện sớm và kiểm soát bệnh hiệu quả sẽ ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm này xuất hiện, bảo vệ chức năng bình thường của hệ tiêu hóa. [S1]
Những dấu hiệu cảnh báo cần đi khám ngay
Người bệnh nên đi khám bác sĩ chuyên khoa nếu nghi ngờ mình mắc bệnh hoặc khi các triệu chứng không thuyên giảm dù đã dùng thuốc không kê đơn và đổi lối sống. Đặc biệt, bạn cần đến cơ sở y tế khám ngay nếu nhận thấy các dấu hiệu nguy hiểm cảnh báo biến chứng. Các triệu chứng báo động bao gồm đau ngực dữ dội, chán ăn, nôn mửa liên tục và khó nuốt hoặc đau buốt mỗi khi nuốt. Các dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa như nôn ra máu, nôn ra chất bã màu giống bã cà phê, hoặc đi ngoài ra phân đen như nhựa đường đòi hỏi phải được cấp cứu. Sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân cũng là biểu hiện nguy hiểm cần được bác sĩ kiểm tra và can thiệp. [S2]