Viêm loét dạ dày tá tràng: vi khuẩn H. pylori, thuốc giảm đau và ăn uống
Viêm loét dạ dày tá tràng là các vết tổn thương hình thành trên niêm mạc lót dạ dày hoặc tá tràng, chủ yếu bắt nguồn từ nhiễm vi khuẩn H. pylori và việc sử dụng các thuốc giảm đau chống viêm NSAID. Nguồn thức ăn hoặc nước uống nhiễm bẩn có thể là con đường lây truyền vi khuẩn, trong khi việc ăn uống có thể làm thuyên giảm hoặc tăng nặng cơn đau bụng tùy theo từng cá nhân. Quá trình kiểm soát bệnh đòi hỏi việc dùng thuốc làm lành vết thương kết hợp xử lý đúng căn nguyên dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Yếu tố nào dưới đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm loét dạ dày tá tràng?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Vi khuẩn H. pylori và thuốc giảm đau NSAID là hai thủ phạm chính làm tổn hại niêm mạc dạ dày tá tràng.
- Vi khuẩn gây bệnh có thể lây truyền qua tiếp xúc nước bọt, chất nôn, phân hoặc dùng thức ăn, nước uống nhiễm khuẩn.
- Cần tuân thủ đúng đơn thuốc bác sĩ kê, không tự ý ngừng kháng sinh sớm hoặc tự ý lạm dụng thuốc giảm đau.
Viêm loét dạ dày tá tràng là gì
Theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK), vết loét dạ dày tá tràng là vết trợt loét hình thành trên lớp niêm mạc lót của dạ dày hoặc đoạn đầu ruột non gọi là tá tràng. Tình trạng này còn được gọi là loét dạ dày, loét tá tràng hoặc bệnh loét dạ dày tá tràng. Các nhà nghiên cứu ước tính có khoảng 1% đến 6% người dân tại Hoa Kỳ mắc phải bệnh lý này. Vết loét xảy ra khi hàng rào niêm mạc bị tổn hại, khiến axit dịch vị ăn mòn mô bên dưới. NIDDK chỉ ra rằng hai nguyên nhân thường gặp nhất gây bệnh là nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori và sử dụng thuốc giảm đau kháng viêm không steroid. Ngoài ra, những người cao tuổi, người có tiền sử từng bị viêm loét trước đó hoặc người có thói quen hút thuốc lá cũng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn bình thường. [S1]
Cảm giác đau bụng và các dấu hiệu khó tiêu
Theo NIDDK, đau bụng là triệu chứng phổ biến nhất của bệnh loét dạ dày tá tràng. Cơn đau thường xuất hiện ở phần trên của bụng, nằm trong khoảng giữa rốn và xương ức. Cảm giác đau có thể âm ỉ hoặc nóng rát, xuất hiện rồi biến mất từng đợt theo thời gian. Nhiều người nhận thấy cơn đau bùng lên khi dạ dày trống rỗng hoặc vào ban đêm, sau đó dịu bớt trong thời gian ngắn sau bữa ăn. Tuy nhiên, ở một số người khác, việc ăn uống lại làm cơn đau trở nên tồi tệ hơn. Bên cạnh cơn đau bụng, người bệnh còn có thể gặp phải các dấu hiệu khó tiêu như cảm giác no quá sớm khi đang ăn, cảm giác no căng tức khó chịu sau bữa ăn, buồn nôn, nôn mửa, chướng bụng hoặc ợ hơi liên tục. Nhiều người có vết loét nhưng hoàn toàn không xuất hiện triệu chứng. [S2]
Những biến chứng nguy hiểm cần cảnh giác
Vết loét dạ dày tá tràng nếu không được kiểm soát có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa sức khỏe. NIDDK cảnh báo vết loét có thể gây chảy máu bên trong dạ dày hoặc tá tràng. Khi vết loét ăn sâu qua các lớp mô, nó có thể tạo thành lỗ thủng trên thành dạ dày hoặc tá tràng. Lỗ thủng này dẫn tới viêm phúc mạc, tức tình trạng nhiễm trùng lớp màng bao bọc khoang bụng. Biến chứng tiếp theo là vết loét xuyên thấu qua thành ống tiêu hóa sang các cơ quan lân cận. Ngoài ra, vết loét có thể gây ra sự tắc nghẽn cơ học, ngăn cản thức ăn di chuyển từ dạ dày xuống ruột non. Do nhiều người không có biểu hiện báo trước cho đến khi biến chứng phát tác, việc nhận diện các yếu tố nguy cơ từ sớm đóng vai trò vô cùng quan trọng. [S1]
Vi khuẩn H. pylori và con đường lây nhiễm
Vi khuẩn Helicobacter pylori, thường gọi là H. pylori, là một trong hai nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến viêm loét dạ dày tá tràng. Theo NIDDK, các nhà khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu con đường lây truyền cụ thể của loại vi khuẩn này. Tuy nhiên, bằng chứng ghi nhận cho thấy vi khuẩn có thể lây từ người sang người qua tiếp xúc với chất nôn, phân hoặc nước bọt của người nhiễm bệnh. Nguồn thức ăn hoặc nguồn nước sinh hoạt bị ô nhiễm bởi các chất dịch này cũng có thể phát tán mầm bệnh trong cộng đồng. Khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn định cư và phá hủy hàng rào bảo vệ tự nhiên của niêm mạc. Người vừa mang vi khuẩn H. pylori vừa sử dụng thêm thuốc giảm đau kháng viêm sẽ đối mặt với nguy cơ bị tổn thương niêm mạc cao hơn đáng kể. [S2]
Tác động của thuốc giảm đau kháng viêm NSAID
Thuốc chống viêm không steroid, viết tắt là NSAID, bao gồm aspirin, ibuprofen và naproxen, là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây loét dạ dày tá tràng theo tài liệu từ NIDDK. Dù có tác dụng giảm đau hiệu quả, nhóm thuốc này lại khiến niêm mạc dạ dày dễ bị tổn thương và trợt loét hơn. Một số loại NSAID có khả năng gây loét cao hơn các loại khác. Nguy cơ loét dạ dày tá tràng tăng cao khi người bệnh dùng NSAID trong thời gian dài, dùng liều cao hoặc uống phối hợp nhiều loại NSAID cùng lúc. Nguy cơ cũng tăng lên khi dùng chung NSAID với các thuốc khác như corticosteroid, thuốc điều trị loãng xương hay thuốc chống trầm cảm. Người vừa dùng NSAID vừa nhiễm vi khuẩn H. pylori có khả năng bị loét cao hơn nhiều so với những người không có các yếu tố này. [S2]
Vấn đề ăn uống sinh hoạt và các nguyên nhân hiếm gặp
Trong đời sống gia đình tại Việt Nam, thói quen ăn uống chung bát nước chấm, gắp thức ăn cho nhau hoặc dùng chung cốc chén có thể liên quan tới con đường lây lan vi khuẩn qua nước bọt như NIDDK mô tả. Bên cạnh đó, việc giữ vệ sinh thực phẩm khi đi chợ và nấu nướng giúp hạn chế nguy cơ dùng phải nguồn nước hay thức ăn nhiễm khuẩn. NIDDK ghi nhận thức ăn có thể giúp giảm đau tạm thời ở người này nhưng lại khiến người khác đau nặng hơn. Ngoài ra, tài liệu của NIDDK còn nêu các nguyên nhân ít gặp gây viêm loét như nhiễm trùng do virus hoặc nấm, phẫu thuật can thiệp dạ dày tá tràng, chấn thương, thiếu máu nuôi dưỡng, bệnh xơ gan, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh Crohn hoặc hội chứng Zollinger-Ellison. Có những trường hợp hiếm gặp không tìm ra căn nguyên. [S2]
Điều trị vết loét và tiêu diệt vi khuẩn H. pylori
Để điều trị loét dạ dày tá tràng, bác sĩ thường kê đơn thuốc nhằm làm lành vết loét và xử lý căn nguyên nền theo khuyến cáo từ NIDDK. Các nhóm thuốc giúp làm liền sẹo gồm thuốc ức chế bơm proton (PPI), thuốc chẹn H2 hoặc các thuốc hỗ trợ khác. Đối với vết loét do H. pylori, phác đồ điều trị thường phối hợp từ hai loại kháng sinh trở lên cùng với một loại thuốc PPI, đôi khi kèm theo bismuth subsalicylate. Bác sĩ có thể tránh kê những kháng sinh người bệnh từng dùng trong quá khứ nhằm hạn chế vi khuẩn kháng thuốc. Người bệnh cần uống đủ các liều thuốc đúng theo hướng dẫn, không tự ý ngừng thuốc sớm vì vi khuẩn còn sót lại có thể phát triển tính kháng kháng sinh. Chuyên gia y tế có thể đề nghị xét nghiệm lại vi khuẩn sau ít nhất 4 tuần kết thúc thuốc. [S3]
Xử trí loét do thuốc và giới hạn của việc tự điều trị
Đối với trường hợp loét do dùng thuốc NSAID, NIDDK cho biết bác sĩ có thể đề nghị đổi thuốc, ngừng sử dụng, giảm liều lượng hoặc chuyển sang loại thuốc giảm đau khác phù hợp hơn. Nếu bắt buộc phải tiếp tục dùng NSAID, người bệnh có thể được hướng dẫn dùng kèm thuốc PPI để bảo vệ niêm mạc. Việc tự ý mua thuốc điều trị mà không có chẩn đoán y khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro vì không thể tự xác định được vi khuẩn hay mức độ loét. NIDDK chỉ rõ hút thuốc lá làm chậm quá trình lành vết loét, vì vậy cai thuốc lá là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hỗ trợ phục hồi. Nếu vết loét không lành hoặc tái phát, bác sĩ có thể tiến hành nội soi đường tiêu hóa trên để lấy mẫu sinh thiết hoặc thực hiện phẫu thuật khi cần. [S3]