3 hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cổ dải bổ huyết

Nhiều người khi nghe đến các vị thuốc bổ huyết thường nghĩ ngay đến công dụng "uống vào là tăng hồng cầu", trị dứt điểm mọi dạng thiếu máu. Dây cổ dải (tên khoa học thuộc chi Millettia, phổ biến là Millettia dielsiana) từ lâu đã được dân gian sử dụng phổ biến với niềm tin này.

Tuy nhiên, giữa lý luận y học cổ truyền về "hoạt huyết, bổ huyết" và cơ chế tạo máu thực tế trong y học hiện đại tồn tại khoảng cách rất lớn. Việc hiểu sai bản chất khiến không ít người sử dụng sai mục đích, thậm chí bỏ lỡ cơ hội điều trị y khoa kịp thời.

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cây cổ dải

Trong dân gian, các loại dây leo thân gỗ tiết dịch đỏ như cổ dải, kê huyết đằng thường được mặc định là vị thuốc hàng đầu cho người gầy yếu, xanh xao. Cứ thấy hoa mắt, chóng mặt hay da dẻ kém hồng hào, nhiều người lại tìm mua cổ dải về sắc uống mỗi ngày.

Thực tế, đa số người dùng nhầm lẫn giữa khái niệm "huyết" của đông y và các chỉ số tế bào máu (hồng cầu, huyết sắc tố) của tây y. Sự đồng nhất khái niệm này dẫn đến việc tự ý sử dụng kéo dài mà không qua chẩn đoán nguyên nhân gây thiếu máu.

Cổ dải thực chất tác động thế nào lên hệ tuần hoàn và cơ quan tạo máu? Các bằng chứng khoa học hiện nay sẽ làm sáng tỏ bản chất thực sự của dược liệu này.

Phân biệt hoạt huyết đông y và tăng sinh hồng cầu tây y

Theo lý luận đông y, "huyết" gắn liền với sự vận hành của khí và kinh lạc. Hiện tượng khí huyết ứ trệ gây tắc nghẽn, dẫn đến đau nhức, tê bì hoặc tuần hoàn ngoại vi kém. Các thảo dược quy kinh huyết chủ yếu phát huy vai trò thông kinh hoạt lạc, thúc đẩy tuần hoàn lưu thông tốt hơn.

Ngược lại, tây y định nghĩa việc bồi bổ máu phải thể hiện bằng sự gia tăng số lượng tế bào máu cụ thể. Quá trình này đòi hỏi tủy xương phải tăng sinh các tế bào tiền thân tạo máu để biệt hóa thành hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu trưởng thành.

Nhiều người cảm thấy cơ thể ấm lên, bớt mệt mỏi sau khi dùng các vị thuốc hoạt huyết nên lầm tưởng hồng cầu đã tăng vọt. Thực chất, đó thường chỉ là hiệu ứng cải thiện lưu lượng tuần hoàn tức thời, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc giải quyết được tình trạng thiếu máu do thiếu hụt tế bào.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cây cổ dải?

Để đánh giá chính xác tác động của cây cổ dải đối với hệ tạo máu, các nhà khoa học đã tiến hành khảo sát ở cả cấp độ tế bào và mô hình động vật bị tổn thương tủy xương.

Nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân lập thành công hai hợp chất isoflavone glycoside mới là millesianin F và G, cùng 11 hợp chất đã biết từ chiết xuất n-butanol của thân dây Millettia dielsiana ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành thử nghiệm các hợp chất này trên sự tăng sinh của tế bào tiền thân tạo máu ^[1]. Kết quả ghi nhận các hợp chất được khảo sát chỉ thể hiện hoạt tính kích thích vừa phải và tác động này không phụ thuộc vào liều lượng ^[1].

Ở cấp độ sinh vật sống, một nghiên cứu năm 2007 đã thử nghiệm tác động của 4 loại thân cây dây leo kê huyết đằng dị biệt, bao gồm Millettia dielsiana, trên chuột bị suy tủy xương do chiếu xạ tia gamma 60Co ^[2]. Chuột được cho uống các liều khác nhau và kiểm tra số lượng bạch cầu, hồng cầu, tiểu cầu ngoại vi vào các ngày 1, 3, 7, 14 và 21 sau can thiệp ^[2].

Kết quả cho thấy cả 4 loại dược liệu đều có khả năng làm chậm tốc độ suy giảm và hỗ trợ đẩy nhanh quá trình hồi phục của cả 3 dòng tế bào máu ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ rõ hiệu quả hồi phục của Millettia dielsiana ở mức độ khiêm tốn hơn so với hai loài khác là Spatholobus suberectus và Mucuna birdwoodiana (nhóm có sự gia tăng tế bào máu vượt trội có ý nghĩa thống kê với P < 0.05) ^[2].

Hiểu lầm 1: Cổ dải giúp tăng hồng cầu nhanh chóng

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cổ dải như một loại thần dược làm tăng nhanh số lượng hồng cầu trong cơ thể. Nhiều người cho rằng nước sắc có màu đỏ tự nhiên sẽ lập tức bù đắp lượng máu đang thiếu hụt.

Dữ liệu thực nghiệm bác bỏ hoàn toàn quan niệm này. Tác động của các hoạt chất từ Millettia dielsiana lên tế bào gốc tạo máu chỉ dừng ở mức vừa phải và không có mối liên hệ tỷ lệ thuận theo liều dùng ^[1].

Nếu bị thiếu máu do thiếu sắt, tan máu hay mất máu cấp, việc dùng cổ dải không thể mang lại tác dụng kích thích tạo hồng cầu nhanh như mong đợi. Hoạt chất của cây không thể thay thế cho các yếu tố vi lượng hay phác đồ can thiệp đặc hiệu.

Hiểu lầm 2: Cứ hoa mắt, mệt mỏi là do thiếu máu và cần uống cổ dải

Triệu chứng mệt mỏi, uể oải, chóng mặt hay đau nhức thường bị quy chụp tuyệt đối cho bệnh thiếu máu. Rất nhiều trường hợp thực chất bắt nguồn từ căng thẳng, tuần hoàn kém cục bộ hoặc rối loạn cơ chế điều hòa vận mạch.

Trong y học cổ truyền, việc cải thiện tuần hoàn và giảm đau đôi khi chỉ cần tác động khai thông khí huyết, điều hòa kinh lạc. Ví dụ, các liệu pháp vật lý như xoa bóp Tuina tác động lên huyệt vị kinh can và mạch Xung - Nhâm giúp tăng cường lưu thông máu, giảm phù nề và giảm kích thích sợi thần kinh rõ rệt ^[3].

Khi cảm giác mệt mỏi thuyên giảm nhờ tuần hoàn được khai thông, người bệnh dễ ngộ nhận rằng số lượng hồng cầu của mình đã hồi phục. Sự nhầm lẫn giữa việc thúc đẩy dòng chảy mạch máu và tái tạo tế bào máu khiến nhiều người lạm dụng thảo dược sai chỉ định.

Hiểu lầm 3: Mọi loại cây mang tên huyết đằng đều có tác dụng bổ máu như nhau

Thị trường dược liệu thường gộp chung nhiều loài dây leo tiết nhựa đỏ dưới tên gọi kê huyết đằng hay bổ huyết đằng, khiến người tiêu dùng tin rằng dược tính của chúng hoàn toàn giống nhau.

Nghiên cứu phát sinh chủng loại năm 2024 chỉ ra rằng chi Millettia rất phức tạp về mặt phân loại học, bao gồm khoảng 150 loài nhưng có tính đa ngành cao và đang được đề xuất thu hẹp phạm vi chi ^[4]. Điều này cho thấy sự đa dạng sinh học và khác biệt hóa học rất lớn giữa các loài cùng chi hoặc giữa các chi liên quan ^[4].

Về mặt tác động sinh học, nghiên cứu so sánh năm 2007 đã chứng minh hiệu quả hỗ trợ hồi phục tế bào máu giữa các loài không hề tương đương ^[2]. Trong khi Mucuna birdwoodiana và Spatholobus suberectus cho thấy khả năng phục hồi tế bào máu rõ rệt, thì Millettia dielsiana (cổ dải) chỉ ghi nhận hiệu quả ở mức độ thấp hơn ^[2]. Việc đánh đồng mọi loài mang tên huyết đằng là một sai lầm về mặt khoa học.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người nghi ngờ hoặc đã được chẩn đoán thiếu máu bệnh lý cần tuyệt đối thận trọng. Cần đến cơ sở y tế làm xét nghiệm công thức máu toàn phần để xác định đúng nguyên nhân thay vì tự ý sắc uống thảo dược tại nhà.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc can thiệp đông máu phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Hoạt tính tác động lên vi tuần hoàn của các dược liệu nhóm này có thể gây tương tác không mong muốn với quá trình cầm máu.

Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng cổ dải khi chưa có chỉ định trực tiếp từ thầy thuốc có chuyên môn.

Ứng dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu có nhu cầu sử dụng cổ dải trong các bài thuốc cổ truyền, người dùng chỉ nên xem đây là vị thuốc hỗ trợ lưu thông kinh lạc, hành khí hoạt huyết khi có chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền.

Tuyệt đối không sử dụng thảo dược này để thay thế các loại thuốc điều trị thiếu máu đặc hiệu như sắt, acid folic, erythropoietin hay vitamin B12. Liều lượng dùng phải được thầy thuốc cân đối dựa trên thể trạng từng người, tránh tự ý tăng liều vì nghiên cứu cho thấy hoạt tính không tăng theo nồng độ ^[1].

Cổ dải chỉ có giá trị hỗ trợ tuần hoàn nhất định theo lý luận y học cổ truyền và hỗ trợ phục hồi tủy xương ở mức vừa phải trên động vật thực nghiệm [2, 4]. Người dân cần giữ cái nhìn khoa học, không nhầm lẫn giữa việc kích thích tuần hoàn với việc tăng sinh hồng cầu thực tế, nhằm đảm bảo an toàn cho sức khỏe bản thân.