4 nhóm người không nên tự ý dùng củ tầm sét để bồi bổ

Nhiều người Việt có thói quen đào hoặc mua các loại củ dại mọc hoang để ngâm rượu, sắc nước uống bồi bổ cơ thể mỗi khi thấy mệt mỏi. Trong số đó, cây tầm sét (còn gọi là hoàng đằng, tên khoa học là Ipomoea digitata) thường được truyền miệng là vị thuốc tăng lực, giúp ăn ngon, ngủ kỹ.

Tuy nhiên, việc tự ý dùng củ tầm sét mà không có sự chẩn đoán của thầy thuốc Đông y hoặc chuyên gia y tế tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Một số thành phần hoá học hoạt tính cao trong củ tầm sét có thể gây rối loạn tiêu hoá, tương tác bất lợi với các thuốc chuyển hoá, hoặc dẫn đến hạ huyết áp, tiêu chảy nghiêm trọng ở những người có thể trạng suy yếu.

Củ tầm sét là cây gì và chứa những chất nào?

Cây tầm sét là loài thực vật thân leo thuộc chi Bìm bìm (Ipomoea), họ Bìm bìm (Convolvulaceae). Loài này có đặc tính sinh học đặc trưng với hệ rễ củ phình to dưới lòng đất, tích lũy nhiều dưỡng chất và các chất chuyển hóa thứ cấp.

Nghiên cứu di truyền học thực vật năm 2024 chỉ ra rằng tầm sét thuộc nhóm loài có rễ củ phình to tự nhiên, mang đặc điểm nhiễm sắc thể với 7 vị trí 18S rDNA đặc thù so với các loài họ hàng ^[1]. Trong tế bào học, loài này có mối liên hệ phả hệ gần gũi với Ipomoea platensis ^[1].

Về thành phần hóa học, củ và thân lá tầm sét chứa các hợp chất glycoside dạng nhựa phức tạp (resin glycosides). Năm 2009, các nhà khoa học đã phân lập được phân đoạn nhựa jalapin từ lá và thân cây tầm sét (Ipomoea digitata), bao gồm hoạt chất mới digitatajalapin I cùng 3 loại resin glycoside đã biết ^[2]. Khi thủy phân phân đoạn này trong môi trường kiềm, nó giải phóng 6 loại axit hữu cơ gồm isobutyric, (S)-2-methylbutyric, tiglic, n-decanoic, n-dodecanoic, cinnamic acid và 2 axit glycosidic là quamoclinic acid A và operculinic acid A ^[2].

Các chất nhựa này chính là thành phần tạo nên dược tính nhưng cũng là nguồn cơn gây kích ứng đường ruột mạnh nếu dùng không đúng cách hoặc dùng quá liều lượng.

Bằng chứng khoa học về công dụng: Giới hạn và thực tế

Trong y học cổ truyền, củ tầm sét thường có mặt trong các bài thuốc bổ dưỡng tổng quát. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng hiện đại trực tiếp về loài cây này ở dạng đơn chất còn rất khiêm tốn.

Một thử nghiệm lâm sàng mở năm 1997 đánh giá tác dụng của chế phẩm phục hồi sinh lực Revivin — một phức hợp thảo dược và khoáng chất gồm củ tầm sét (Ipomoea digitata) kết hợp với sâm Withania somnifera, măng tây Asparagus racemosus, cam thảo Glycyrrhiza glabra, đậu mèo Mucuna pruriens, nhục đậu khấu Myristica fragrans, Anauchus pyrethrum, Sida cordifolia, tro kẽm và phân tử đường năng lượng cao ^[3].

Nghiên cứu này ghi nhận bệnh nhân dùng thuốc cải thiện từ 69% đến 77% các triệu chứng như suy nhược tổng thể, chán ăn, mất ngủ, tâm trạng và khả năng tập trung kém, đồng thời thuốc được dung nạp tốt ^[3].

Dù vậy, giới hạn rõ ràng của nghiên cứu này là thử nghiệm nhãn mở, không có nhóm đối chứng giả dược, và tầm sét chỉ là một thành phần nhỏ trong một bài thuốc đa dược liệu ^[3]. Do đó, chưa thể khẳng định việc dùng củ tầm sét đơn độc với liều lượng dân gian tự nấu có đem lại hiệu quả tương đương hay không.

1. Người có thể trạng tỳ vị hư hàn, hay đau bụng đi ngoài

Theo nguyên lý đông dược, các loài dây leo rễ củ chứa nhóm glycoside nhựa như tầm sét có tính nhuận tràng, thông đại tiện rất mạnh. Phân đoạn nhựa este (jalapin) chứa các axit hữu cơ chuỗi dài và axit glycosidic như quamoclinic acid A và operculinic acid A có khả năng kích thích nhu động biểu mô ruột ^[2].

Những người mắc chứng tỳ vị hư hàn – biểu hiện thường thấy là sợ lạnh, tay chân lạnh, bụng thường xuyên đầy trướng, dễ bị đau quặn bụng và đi phân lỏng nát khi ăn đồ lạ – tuyệt đối không nên dùng củ tầm sét để bồi bổ.

Khi hấp thu các axit hữu cơ và digitatajalapin I từ thảo mộc, lớp niêm mạc ruột của nhóm người này sẽ bị kích thích quá mức ^[2]. Hậu quả là tình trạng tiêu chảy bùng phát dữ dội, mất nước và điện giải, khiến cơ thể càng thêm suy nhược thay vì được bồi bổ như kỳ vọng.

2. Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản

Nhiều người nghĩ rằng các loại củ tự nhiên đều lành tính cho dạ dày, nhưng với củ tầm sét thì ngược lại. Nhóm nhựa resin glycoside digitatajalapin I cùng các axit tự do như isobutyric acid và cinnamic acid có tính kích ứng màng nhầy ^[2].

Đối với người đã có ổ loét ở dạ dày hoặc tá tràng, việc uống nước sắc đậm đặc hoặc rượu ngâm củ tầm sét tươi có thể gây cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị. Dịch nhựa kích thích dạ dày co bóp và tăng tiết axit dịch vị, làm trầm trọng hơn chứng trào ngược dạ dày thực quản, gây ợ chua, buồn nôn và cản trở vết loét hồi phục.

3. Người mắc bệnh đường huyết thấp, dễ hạ glucose máu

Mặc dù trong phức hợp thảo dược phục hồi thể lực, củ tầm sét được phối hợp với các phân tử carbohydrate năng lượng cao để nâng đỡ thể trạng người suy nhược ^[3], việc tự dùng củ tầm sét đơn chất lại là vấn đề khác.

Rễ củ tầm sét có cấu trúc dự trữ hydrat-carbon phức tạp và các chuỗi glycosidic đặc thù [2, 8]. Khi dùng độc lập với mục đích bồi bổ mà không kết hợp chế độ ăn đủ chất bột đường, các hoạt chất nhựa có thể cản trở sự hấp thu đường thông thường tại thành ruột non.

Đối với những bệnh nhân vốn có cơ địa đường huyết thấp hoặc thường xuyên bị hạ đường huyết phản ứng, việc rối loạn tiêu hóa và kém hấp thu do hoạt chất nhựa có thể dẫn tới các cơn tụt đường huyết đột ngột, gây hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi và run rẩy chân tay.

4. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính

Những người đang dùng thuốc Tây điều trị bệnh nền như tim mạch, huyết áp hoặc tiểu đường cần hết sức cẩn trọng. Các phân đoạn axit cinnamic và chuỗi axit béo n-decanoic, n-dodecanoic trong củ tầm sét là các hợp chất có hoạt tính sinh học ^[2].

Khi vào cơ thể, các hợp chất hữu cơ này có thể cạnh tranh hoặc làm biến đổi quá trình hấp thu và đào thải thuốc qua đường tiêu hóa. Tình trạng đi ngoài lỏng hoặc nhuận tràng do nhựa tầm sét gây ra sẽ làm giảm đáng kể thời gian lưu chuyển của thuốc đặc trị trong lòng ruột, khiến thuốc bị tống xuất ra ngoài trước khi được hấp thu đủ liều lượng quy định vào máu.

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro nhận diện thảo dược

Một sai lầm phổ biến hiện nay là nhiều người đánh đồng việc "thảo dược có trong thang thuốc bổ nổi tiếng" đồng nghĩa với "tự hái cây tươi về nấu uống sẽ bổ" ^[3]. Thảo dược khi vào bài thuốc phối ngũ đã được các vị thuốc khác kiềm chế bớt độc tính và tác dụng phụ nhuận tẩy của nhựa cây.

Thêm vào đó, việc tự ý khai thác ngoài tự nhiên dễ dẫn tới nhầm lẫn thực vật nguy hiểm. Chi Ipomoea vô cùng đa dạng với hàng chục loài có hình thái lá và thân leo tương đồng [2, 4]. Một số loài dây leo cùng chi như Ipomoea cairica là loài xâm lấn, thích nghi tốt với môi trường đất mặn và áp lực ăn mòn của sâu bọ ^[4], nhưng thành phần hóa học lại hoàn toàn khác biệt và không dùng để uống bồi bổ.

Nhận diện sai loài có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính, nôn mửa hoặc dị ứng da nghiêm trọng mà người bệnh không hề lường trước.

Cách tiếp cận khoa học và lời khuyên an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và không biến việc bồi bổ thành mối nguy hại, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý đào bới, mua bán thảo dược không rõ nguồn gốc: Không dùng củ cây rừng trôi nổi chỉ dựa trên lời truyền miệng là "củ bổ khí huyết".
• Chế biến đúng phương pháp y học cổ truyền: Trong dược liệu học, củ tầm sét trước khi dùng thường phải trải qua các bước sơ chế, sao tẩm để loại bớt lượng nhựa (resin) kích thích ruột, giữ lại các phần hoạt chất an toàn ^[2]. Tuyệt đối không ăn sống hoặc ngâm rượu củ tươi.
• Tuân thủ liều lượng phối ngũ: Tầm sét chỉ phát huy tính hỗ trợ giảm suy nhược, cải thiện ăn ngủ khi được kết hợp theo tỷ lệ chuẩn xác với các vị thuốc tương trợ khác ^[3].
• Hỏi ý kiến bác sĩ: Người có bệnh mạn tính hoặc đang có triệu chứng suy kiệt cần được thăm khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín, không tự làm "bác sĩ" cho chính mình.

Củ tầm sét là nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng nhưng không phải phương thuốc vạn năng cho mọi thể trạng. Hiểu rõ cơ địa của bản thân và dùng đúng chỉ dẫn khoa học chính là cách tốt nhất để bồi bổ sức khỏe an toàn.