Nhiều người dân thường có thói quen hái hoặc mua rễ chóc gai (tên khoa học là Lasia spinosa) về sắc nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, trị đau nhức xương khớp hay các vấn đề tiêu hóa theo kinh nghiệm dân gian truyền miệng. Không ít người xem đây là loại thảo dược tự nhiên lành tính nên vô tư dùng dài ngày mà không hề đắn đo về liều lượng hay nguy cơ tiềm ẩn.
Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng rễ chóc gai kéo dài có thể gây ra nhiều rủi ro sức khỏe khôn lường, đặc biệt đối với bốn nhóm đối tượng nhạy cảm: phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp, người bị suy thận và người đang sử dụng thuốc chống đông máu. Các hợp chất hoạt tính sinh học trong dược liệu này có thể gây biến đổi nồng độ thuốc điều trị hoặc tạo áp lực chuyển hóa lớn lên các cơ quan nội tạng.
Cơ chế tác động và rủi ro dược lý từ rễ chóc gai
Các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học trong rễ cây chóc gai (Lasia spinosa) khi đi vào cơ thể sẽ chịu sự chi phối của quá trình chuyển hóa phức tạp tại gan và ruột [1]. Một tổng quan y văn chỉ rõ rào cản trị liệu của các hoạt chất từ chóc gai nằm ở độ sinh khả dụng tương đối thấp, đồng thời tiềm ẩn khả năng tương tác với rất nhiều loại thuốc kê đơn khác [1].
Cơ chế chính dẫn đến tình trạng này là các hoạt chất thực vật của chóc gai có thể ức chế hoặc kích hoạt họ enzyme cytochrome P450 (CYP) cùng các protein vận chuyển thuốc [1]. Họ enzyme CYP đóng vai trò then chốt trong việc chuyển hóa hoặc đào thải dược phẩm cũng như các hóa chất trị liệu ra khỏi cơ thể [1]. Khi các enzyme này hoặc protein vận chuyển bị can thiệp, nồng độ của các thuốc dùng kèm trong máu sẽ thay đổi bất thường [1].
Hơn nữa, một số loại thuốc điều trị bắt buộc phải nhờ đến enzyme CYP kích hoạt thì mới phát huy được hiệu lực, do đó nếu enzyme CYP bị ức chế, thuốc sẽ mất tác dụng chữa bệnh [1]. Ngược lại, nếu quá trình chuyển hóa bị đình trệ, độc tính của các loại thuốc tây y dùng chung sẽ tích tụ và gây nguy hiểm đến tính mạng bệnh nhân [1].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học về chóc gai nói gì?
Khoa học hiện đại đã thực hiện một số thử nghiệm để đánh giá độc tính và tiềm năng sinh học của cây chóc gai. Theo tổng quan y văn công bố năm 2021, các thử nghiệm độc tính cấp tính trên động vật với các mức liều uống chiết xuất từ 5, 10, 20 đến 40 g/kg thể trọng cho thấy không ghi nhận trường hợp tử vong hay biến đổi sinh lý đột ngột nào [1].
Trong thử nghiệm bán trường diễn với liều 28 g/kg, khi dùng 5 hoặc 20 g/kg chiết xuất cho mức 28 g/kg, các nhà nghiên cứu cũng không ghi nhận động vật chết và các chỉ số huyết học không có sự khác biệt [1]. Ngoài ra, chiết xuất cồn-nước từ thân rễ Lasia spinosa ở mức liều 40 g/kg thể trọng chuột đực được ghi nhận làm tăng nồng độ testosterone huyết thanh và lượng tinh trùng, kéo theo tăng trọng lượng tinh hoàn thông qua việc thúc đẩy sinh tổng hợp androgen [1].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện trên mô hình động vật bị tiểu đường do streptozotocin (STZ) can thiệp trong 4 tuần bằng dịch chiết thân chóc gai (LSES) kết hợp phương pháp in vitro và in silico [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết giúp hạ đường huyết theo tuần, bình thường hóa mỡ máu, cải thiện các chỉ số gan, tim, kiểm soát nồng độ men gan AST, ALT và phục hồi tổn thương mô bệnh học ở tụy và thận [2]. Trong đó, hoạt chất ethyl alpha-d-glucopyranoside từ chóc gai thể hiện ái lực gắn kết cao nhất với enzyme alpha-amylase cùng thụ thể PPAR và AMPK [2].
Dù vậy, các nghiên cứu này hầu hết mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm hoặc tế bào, chưa trải qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng chặt chẽ trên cơ thể người bệnh.
4 nhóm người tuyệt đối không tự ý uống rễ chóc gai kéo dài
Căn cứ vào dược tính, cơ chế tương tác enzyme và tác động sinh lý, 4 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng rễ chóc gai dài ngày:
Thứ nhất, phụ nữ có thai: Các hợp chất sinh học có khả năng tác động đến hệ nội tiết, làm tăng nồng độ hormone sinh dục androgen và testosterone [1]. Sự thay đổi bất thường các hormone sinh sản có thể tác động tiêu cực đến môi trường phát triển của thai nhi, gây nguy cơ xáo trộn chu kỳ thai nghén tự nhiên mà chưa có dữ liệu lâm sàng nào bảo chứng an toàn.
Thứ hai, người huyết áp thấp: Hoạt chất từ cây chóc gai có khả năng tác động mạnh lên quá trình chuyển hóa đường, lipid, cải thiện chỉ số tim mạch và tương tác sâu với các thụ thể như PPAR-gamma hay AMPK [2]. Khi tự ý dùng dịch chiết đậm đặc kéo dài, người có tiền sử huyết áp thấp dễ gặp tình trạng hạ năng lượng tế bào hoặc xáo trộn tuần hoàn, làm huyết áp tụt sâu hơn.
Thứ ba, người bị suy thận: Dù dịch chiết chóc gai từng cho thấy tín hiệu cải thiện tổn thương mô học ở thận chuột bị tiểu đường sau 4 tuần [2], nhưng trên người bệnh suy thận thực tế, chức năng lọc của cầu thận đã suy giảm nghiêm trọng. Việc dung nạp liên tục các chiết xuất giàu phytochemical chưa rõ liều chuẩn người sẽ ép các nephron thận phải làm việc quá tải để bài tiết, gia tăng nguy cơ ngộ độc chuyển hóa.
Thứ tư, người đang dùng thuốc chống đông máu: Đây là đối tượng nguy hiểm nhất. Hoạt chất chóc gai can thiệp trực tiếp vào họ enzyme cytochrome P450 (CYP) và protein vận chuyển [1]. Đa số các thuốc chống đông máu đều chuyển hóa qua con đường CYP; nếu nồng độ thuốc bị tăng vọt do enzyme bị ức chế, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ xuất huyết ồ ạt không thể kiểm soát.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu rễ chóc gai
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không có hóa chất nên vô hại, uống thay nước lọc càng lâu càng bổ". Trên thực tế, bất kỳ dược liệu nào có tính điều trị đều chứa đựng các hợp chất hữu cơ mạnh, hoạt động tương tự như hoạt chất của thuốc tây y.
Nhiều người bệnh mạn tính còn tự ý kết hợp nước sắc chóc gai với đơn thuốc bệnh viện đang uống nhằm "tăng hiệu quả giải độc". Sự kết hợp bừa bãi này cản trở hoặc làm biến đổi hoàn toàn dược lực học của thuốc kê đơn, dẫn đến những tương tác thuốc nguy hiểm khó lường [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu có nhu cầu dùng chóc gai hỗ trợ giảm viêm, giảm đau nhức theo y học cổ truyền, người bệnh chỉ nên dùng phần thân rễ đã qua sơ chế, phơi khô đạt chuẩn với liều lượng vừa phải và chỉ dùng trong các đợt ngắn ngày từ vài ngày đến 1-2 tuần, tuyệt đối không dùng liên tục nhiều tháng liền.
Trước khi bắt đầu bất kỳ bài thuốc dân gian nào, bệnh nhân cần liệt kê toàn bộ các thuốc tây y đang uống cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng kiểm tra khả năng tương tác. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu lạ như chóng mặt, xuất huyết dưới da, mệt mỏi li bì hay rối loạn tiêu hóa, cần lập tức ngừng uống và đến bệnh viện kiểm tra.
Tóm lại, rễ chóc gai là một dược liệu có tiềm năng sinh học đa dạng nhưng chưa đủ bằng chứng lâm sàng về độ an toàn dài hạn trên người. Việc sử dụng bừa bãi không theo chỉ dẫn khoa học có thể biến thảo dược trị bệnh thành mối nguy hại đối với sức khỏe của những người có cơ địa nhạy cảm.
