Nhiều người có thói quen dùng thảo dược hoặc các loại cây cỏ dân gian nấu nước uống hàng ngày với hy vọng hỗ trợ hạ huyết áp, thanh lọc cơ thể mà không lường trước nguy cơ tương tác với thuốc tây đang dùng. Một trong số những dược liệu thường được quan tâm trong dân gian là chè rừng, tên khoa học là Phyla nodiflora.
Việc tự ý kết hợp chè rừng cùng lúc với các nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường. Tác động cộng gộp từ các hoạt chất sinh học tự nhiên và thuốc điều trị có thể khiến huyết áp hạ xuống mức nguy hiểm, đồng thời làm xáo trộn nghiêm trọng cân bằng nước và điện giải trong cơ thể.
Cơ chế tác động dược lý của chè rừng
Để hiểu rõ tại sao việc kết hợp lại nguy hiểm, cần nhìn vào cách thức chè rừng tác động lên thành mạch và huyết động học. Bản thân chè rừng (Phyla nodiflora) là loài cây thân bò lâu năm thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), vốn được ghi nhận sở hữu nhiều đặc tính dược lý như kháng viêm, chống oxy hóa và hạ huyết áp [1].
Nghiên cứu dược lý thực nghiệm cho thấy chiết xuất cồn-nước thô từ Phyla nodiflora có khả năng ức chế nhịp co bóp tự nhiên và sự co bóp qua trung gian ion K+ nồng độ 80 mmol/L trên đoạn ruột cô lập [2]. Dược liệu này biểu hiện kiểu tác động tương tự như verapamil, một hoạt chất chặn kênh canxi kinh điển dùng trong y khoa, gợi ý rằng chè rừng có hoạt tính chẹn kênh canxi [2].
Khi các kênh canxi trên cơ trơn mạch máu bị phong bế, dòng ion canxi đi vào tế bào cơ trơn bị ngăn chặn. Quá trình này dẫn tới sự giãn cơ trơn mạch máu, làm giảm sức cản của dòng máu và trực tiếp gây giảm chỉ số huyết áp động mạch [2].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì?
Một công trình thực nghiệm công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát toàn diện tiềm năng giãn cơ trơn và điều hòa tim mạch của Phyla nodiflora trên mô cô lập và động vật sống [2]. Nghiên cứu sử dụng chiết xuất hydroalcoholic thô cùng các phân đoạn chiết xuất để đánh giá trên hồi tràng thỏ, khí quản, động mạch chủ và tâm nhĩ chuột [2].
Kết quả ghi nhận chiết xuất thô ức chế các cơn co thắt qua trung gian nồng độ K+ cao (80 mmol/L) trên đoạn hồi tràng với nồng độ ức chế một nửa (EC50) là 1,91 mg/mL và nhịp co thắt tự nhiên với EC50 là 3,18 mg/mL [2]. Khi thử nghiệm trên mô khí quản chuột cống, chiết xuất làm giãn các cơn co thắt do carbachol và K+ cao với giá trị EC50 lần lượt là 2,42 mg/mL và 1,24 mg/mL [2].
Đặc biệt, trên vòng động mạch chủ chuột, dịch chiết gây giãn mạch phụ thuộc liều tích lũy đối với các cơn co thắt gây ra bởi phenylephrine (EC50 đạt 0,92 mg/mL) và bởi nồng độ K+ cao (EC50 đạt 0,25 mg/mL) [2]. Phân đoạn tách chiết bằng dichloromethane cho thấy hiệu lực làm giãn cơ co thắt mạnh hơn phân đoạn dịch chiết nước [2].
Trong thử nghiệm in-vivo, chiết xuất thể hiện tác dụng hạ huyết áp rõ rệt ở chuột cống bình áp được gây mê tại khoảng liều từ 1 mg/kg đến 10 mg/kg với độ tin cậy thống kê rõ rệt (P < 0,05) [2]. Đồng thời, chiết xuất cũng bảo vệ đáng kể chuột thí nghiệm khỏi tình trạng tiêu chảy do dầu thầu dầu gây ra ở mức liều 50-500 mg/kg (P < 0,05) [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của bằng chứng khoa học hiện nay là các dữ liệu mới chỉ dừng lại ở quy mô mô cô lập và mô hình chuột cống trong phòng thí nghiệm [2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để xác định chính xác ngưỡng liều an toàn, dược động học cũng như độ thanh thải của dịch chiết thảo dược này khi đi vào cơ thể người bệnh.
Nguy cơ hiệp đồng khi dùng chung thuốc hạ áp
Các tương tác thuốc trong điều trị tăng huyết áp có thể mang lại lợi ích nhưng cũng có thể dẫn đến hậu quả nguy hại [3]. Tương tác bất lợi tuy không quá thường xuyên nhưng bắt buộc phải nhận biết để chủ động phòng tránh [3].
Khi người bệnh đang uống thuốc hạ áp theo đơn mà tự ý dùng thêm chè rừng, nguy cơ cộng gộp tác dụng hạ huyết áp trở nên rất lớn. Do chiết xuất chè rừng có khả năng chẹn kênh canxi và gây giãn mạch trực tiếp [2], việc kết hợp này có thể gây tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt hoặc thậm chí ngất xỉu.
Việc huyết áp tụt xuống quá thấp một cách đột ngột làm suy giảm tưới máu đến các cơ quan trọng yếu như não, thận và tim. Điều này đặc biệt nguy hại với người cao tuổi, làm gia tăng nguy cơ ngã chấn thương và đột quỵ do thiếu máu cục bộ thoáng qua.
Rủi ro xáo trộn điện giải với thuốc lợi tiểu
Tương tác giữa thuốc lợi tiểu và các chất khác có thể dẫn đến những hệ quả điều trị bất lợi [4]. Việc phối hợp thuốc lợi tiểu cùng với các thuốc hạ áp khác đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt vì dễ tạo ra các biến cố tương tác nguy hiểm [4].
Một ví dụ phổ biến là thuốc lợi tiểu thiazide như hydrochlorothiazide, tác động hạ áp của thuốc dựa trên cơ chế bài niệu và bài xuất natri qua nước tiểu [5]. Dùng hydrochlorothiazide ngắn ngày làm giảm cung lượng tim và tăng sức cản ngoại vi đi kèm tăng nồng độ norepinephrine huyết tương; dùng kéo dài cung lượng tim về bình thường nhưng sức cản ngoại vi giảm trong khi nồng độ norepinephrine vẫn tăng cao [5].
Chè rừng có hoạt tính chống tiêu chảy và làm giảm trương lực cơ vân ruột thông qua chẹn kênh canxi [2]. Sự can thiệp của các hoạt chất thảo dược vào quá trình vận chuyển ion tế bào có thể làm sai lệch đáp ứng của cơ thể trước các thuốc lợi tiểu [4].
Nếu phối hợp tùy tiện, sự xáo trộn nồng độ kali, natri và magie trong máu có thể vượt ra ngoài tầm kiểm soát [4]. Tình trạng mất cân bằng điện giải nặng sẽ gây rối loạn nhịp tim, chuột rút dữ dội, mệt mỏi suy nhược và làm suy giảm chức năng lọc của cầu thận.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một sai lầm rất phổ biến là suy nghĩ thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, uống lúc nào và bao nhiêu cũng không gây hại. Dù các chiết xuất từ Phyla nodiflora được chứng minh không gây độc tế bào trong một số thử nghiệm sinh học cơ bản [6], điều đó không đồng nghĩa với việc chúng an toàn khi tương tác cùng tân dược [1, 2].
Nhiều người bệnh huyết áp tự ý giảm bớt liều thuốc tây và thay bằng nước sắc chè rừng vì sợ "tác dụng phụ của thuốc tây". Thực tế, thuốc điều trị được định lượng chính xác đến từng miligram và theo dõi dược động học rõ ràng, trong khi hàm lượng hoạt chất trong cành lá thảo dược biến thiên rất lớn tùy vào thổ nhưỡng, mùa thu hái và cách chế biến [1].
Việc tự điều chỉnh phác đồ hay tự chế nước thảo dược đậm đặc uống thay nước lọc dễ dẫn đến tình trạng mất kiểm soát huyết áp: hoặc tụt quá sâu do hiệp đồng hạ áp, hoặc tăng vọt đột ngột vì nồng độ thuốc tây bị gián đoạn.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp bằng các nhóm thuốc chẹn kênh canxi, ức chế men chuyển hoặc thuốc lợi tiểu là đối tượng có nguy cơ cao nhất chịu biến chứng tương tác [1, 2]. Cơ chế tự điều hòa mạch máu và chức năng đào thải qua gan thận ở người già đã suy giảm, khiến độc tính và tác dụng phụ dễ tích tụ hơn.
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử suy thận không nên sử dụng thảo dược chưa rõ hàm lượng điện giải. Thuốc lợi tiểu dùng sai cách kết hợp cùng thảo mộc có thể đẩy nhanh tốc độ suy giảm mức lọc cầu thận [4].
Người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc đang sử dụng thuốc trợ tim loại cardiac glycoside tuyệt đối tránh phối hợp bừa bãi các dược chất tác động đến cơ tim và lợi tiểu, vì tương tác bất lợi trong nhóm này rất dễ gây nguy hiểm tính mạng [1, 2].
Phụ nữ mang thai, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc những người có cơ địa huyết áp thấp cũng cần tránh xa các thức uống chiết xuất từ chè rừng khi chưa có chỉ định chuyên môn.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Người đang điều trị bệnh lý tim mạch, huyết áp cần thông báo minh bạch với bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo mộc hoặc dược liệu bản thân có ý định dùng thêm hàng ngày. Bác sĩ sẽ cân nhắc tiền sử bệnh và danh mục đơn thuốc để đưa ra cảnh báo nguy cơ tương tác phù hợp [1, 2].
Nếu được bác sĩ cho phép dùng thử một lượng nhỏ như thức uống giải nhiệt thoảng qua, không bao giờ được uống thảo dược cùng lúc với giờ uống thuốc tây. Nên uống cách xa thời điểm dùng thuốc huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu ít nhất 2 đến 3 tiếng nhằm hạn chế tối đa nguy cơ hoạt chất gặp nhau và tương tác hấp thu trong đường tiêu hóa.
Không sắc nước thảo mộc quá đặc và không sử dụng liên tục nhiều tuần liền thay cho nước uống tinh khiết. Luôn chuẩn bị sẵn máy đo huyết áp tại nhà để kiểm tra ngay khi xuất hiện dấu hiệu bất thường như xây xẩm mặt mày, hồi hộp, bủn rủn tay chân hoặc choáng váng khi đổi tư thế đứng.
Chè rừng là cây thuốc dân gian chứa nhiều hoạt tính sinh học có triển vọng nghiên cứu hạ áp [3, 8]. Tuy nhiên, dược tính giãn mạch và ức chế cơ trơn của thảo dược này có thể biến thành mối nguy hại nếu dùng chung với thuốc hạ áp và thuốc lợi tiểu [1, 2, 3]. Người bệnh cần giữ thái độ cẩn trọng, tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc tây y và luôn tham vấn cán bộ y tế trước khi đưa bất kỳ loại trà thuốc nào vào thói quen sinh hoạt mỗi ngày.
