4 nhóm người nên thận trọng khi dùng thực phẩm bổ sung từ nấm maitake

Nấm maitake, hay còn gọi là nấm khiêu vũ (tên khoa học Grifola frondosa), từ lâu đã là loại thực phẩm quen thuộc trong ẩm thực châu Á và ngày càng phổ biến dưới dạng thực phẩm bổ sung. Nhiều người tìm đến loại nấm này với mong muốn tăng cường miễn dịch, bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các chế phẩm cô đặc từ nấm khiêu vũ không phải lúc nào cũng an toàn cho mọi đối tượng.

Dù mang lại một số giá trị sinh học tiềm năng, nấm khiêu vũ chứa các hoạt chất có thể can thiệp vào đường huyết và hệ thống miễn dịch ^{[1] [2]}. Do đó, người đang dùng thuốc hạ đường huyết, người mắc bệnh tự miễn, người huyết áp thấp hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Cơ chế tác động sinh học của nấm khiêu vũ

Nấm khiêu vũ chứa nhiều thành phần hoạt tính sinh học đa dạng, nổi bật nhất là các hợp chất polysaccharide, đặc biệt là beta-glucan ^[3]. Các phân đoạn polysaccharide tinh sạch từ loại nấm này đã được chứng minh có khả năng chống oxy hóa mạnh, trung hòa gốc tự do và ức chế quá trình peroxy hóa lipid ^[4]. Bên cạnh đó, nấm còn chứa ergosterol và các dẫn xuất giúp ức chế giải phóng histamin trên mô hình tế bào ^[5].

Ở khía cạnh chuyển hóa, dịch chiết nấm khiêu vũ có khả năng kích hoạt thụ thể PPARdelta và hỗ trợ con đường tín hiệu insulin độc lập với thụ thể này ^[1]. Hoạt động này giúp tăng hấp thu glucose vào tế bào cơ và giảm đường huyết ^[1]. Ngoài ra, các chuỗi đường đa polysaccharide hòa tan trong nước của nấm còn tác động lên lộ trình tín hiệu JAK2/STAT3/SOCS, thúc đẩy tăng sinh tế bào lympho và kích thích giải phóng các cytokine gây viêm ^[2].

Bằng chứng khoa học về hạ đường huyết và miễn dịch

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã phân tích chi tiết tác động của nấm khiêu vũ đối với đường huyết và hệ miễn dịch. Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo cho thấy dịch chiết nấm khiêu vũ kích hoạt thụ thể PPARdelta, hạ cholesterol toàn phần và cải thiện tình trạng không dung nạp glucose ^[1]. Trên tế bào cơ C2C12, dịch chiết này giúp phục hồi mức hấp thu glucose bị ức chế bởi sodium palmitate về mức bình thường ^[1].

Một thử nghiệm khác vào năm 2020 trên chuột mắc bệnh thận đái tháo đường chỉ ra rằng polysaccharide từ nấm khiêu vũ làm giảm đáng kể lượng đường huyết lúc đói so với nhóm đối chứng ^[6]. Hoạt chất này cũng làm hạ ure máu (BUN), creatinin huyết thanh và vi đạm niệu, đồng thời giảm xơ hóa thận ^[6]. Về miễn dịch, nghiên cứu năm 2019 trên mô hình chuột bị ức chế tủy do cyclophosphamide ghi nhận polysaccharide nấm làm tăng chỉ số lách, tuyến ức, kích thích tế bào sát thủ tự nhiên (NK) và khôi phục nồng độ các chất trung gian như IL-2, IL-6 và TNF-alpha ^[2]. Một bài tổng quan năm 2018 tổng hợp 105 nghiên cứu động vật độc lập tại Trung Quốc cũng xác nhận nấm khiêu vũ có hoạt tính điều hòa miễn dịch và hạ đường huyết rõ rệt ^[3].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng này. Hầu hết các dữ liệu về điều hòa đường huyết, chống xơ hóa thận hay kích thích miễn dịch đều chỉ mới được thực hiện trên động vật thí nghiệm (như chuột cống, chuột nhắt) hoặc mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^{[1] [6] [2]}.

Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người được công bố trong các trích đoạn nghiên cứu để xác định liều lượng an toàn tuyệt đối cũng như mức độ tương tác dược động học cụ thể. Vì vậy, các tác dụng sinh học được ghi nhận trên động vật không thể xem là sự khẳng định rằng nấm khiêu vũ có thể chữa khỏi bệnh hoặc thay thế cho các loại thuốc điều trị y khoa đã được cấp phép.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng nấm dược liệu

Nhiều người thường cho rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên như nấm ăn hay nấm dược liệu thì hoàn toàn lành tính, dùng liều lượng bao nhiêu cũng không gây hại. Đây là quan điểm sai lầm, bởi thực phẩm bổ sung dạng viên nang hoặc dịch chiết chứa hàm lượng hoạt chất cô đặc cao hơn rất nhiều so với nấm tươi dùng trong bữa ăn hàng ngày.

Một hiểu lầm khác là nấm khiêu vũ có thể thay thế thuốc trị tiểu đường hoặc thuốc ức chế miễn dịch. Thực tế, việc tùy tiện dùng nấm khiêu vũ song song với thuốc kê đơn có thể gây ra những tương tác bất lợi ngoài tầm kiểm soát ^{[1] [2]}. Thêm vào đó, việc nghĩ rằng nấm "tăng đề kháng" sẽ luôn tốt cho tất cả mọi người cũng không chính xác, vì kích thích miễn dịch quá mức đôi khi lại là điều bất lợi cho một số bệnh cảnh ^[2].

4 nhóm người nên thận trọng khi dùng nấm khiêu vũ

Từ các đặc tính dược lý đã được nghiên cứu, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng thực phẩm bổ sung từ loại nấm này:

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết: Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh polysaccharide và dịch chiết nấm khiêu vũ có tác dụng làm hạ nồng độ đường huyết lúc đói và tăng hấp thu glucose ^{[1] [6]}. Khi kết hợp với các loại thuốc hạ đường huyết sẵn có, nấm có thể làm tăng cường độ tác dụng, tiềm ẩn rủi ro tụt đường huyết quá mức nếu không được theo dõi chặt chẽ.

Người mắc bệnh tự miễn: Nghiên cứu cho thấy polysaccharide từ nấm khiêu vũ kích thích mạnh mẽ hệ miễn dịch thông qua việc phục hồi và tăng tiết các cytokine tiền viêm như IL-2, IL-6 và TNF-alpha, đồng thời kích thích lympho bào và tế bào NK ^[2]. Với người có hệ miễn dịch hoạt động quá mức hoặc đang mắc bệnh tự miễn, việc tăng cường các chất trung gian này có nguy cơ khiến tình trạng bệnh bùng phát hoặc trở nên trầm trọng hơn.

Người sắp phẫu thuật: Do khả năng tác động mạnh lên chuyển hóa glucose máu ^{[1] [6]}, việc duy trì ổn định các chỉ số sinh hóa trước và trong khi phẫu thuật là cực kỳ quan trọng. Hiện chưa có đủ dữ liệu an toàn về việc dùng thực phẩm bổ sung nấm khiêu vũ trong giai đoạn chu phẫu, vì vậy bệnh nhân cần dừng lại và báo cho bác sĩ phẫu thuật để tránh nguy cơ rối loạn đường huyết khi gây mê và phẫu thuật.

Người huyết áp thấp: Nấm khiêu vũ có tác động lên nhiều hệ cơ quan và thụ thể chuyển hóa ^[1]. Mặc dù dữ liệu nghiên cứu sẵn có chưa ghi nhận trực tiếp ảnh hưởng cụ thể trên huyết áp người bệnh, những đối tượng có thể trạng huyết áp thấp hoặc đang có huyết động không ổn định vẫn nên tham vấn ý kiến chuyên môn y tế trước khi dùng dạng chiết xuất cô đặc để đảm bảo an toàn.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Đối với người khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng nấm khiêu vũ tươi như một loại thực phẩm nấu canh, xào hoặc nấu súp là phương thức an toàn và lành tính để bổ sung chất dinh dưỡng và chất chống oxy hóa tự nhiên ^{[7] [4]}. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra con số cụ thể về liều dùng, số lượng quả hay thời điểm uống tối ưu cho các dạng thực phẩm bổ sung chiết xuất ở người.

Do đó, nếu có ý định sử dụng các chế phẩm dạng viên uống, bột cô đặc hay dịch chiết nấm khiêu vũ, người dùng chỉ nên bắt đầu với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Tuyệt đối không tự ý tăng liều lượng với hy vọng đạt hiệu quả nhanh. Những người có bệnh lý nền bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bắt đầu.

Tóm lại, nấm khiêu vũ là loại nấm giàu tiềm năng sinh học nhưng dạng thực phẩm bổ sung chứa hoạt chất đậm đặc đòi hỏi sự cẩn trọng khi sử dụng. Để bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng không nên tự ý dùng nấm để trị bệnh, luôn duy trì lối sống lành mạnh và trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nếu thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ tương tác.