Nhiều người coi thực phẩm bổ sung chất xơ như giải pháp lành tính tuyệt đối cho hệ tiêu hóa, giúp trị táo bón và thanh lọc cơ thể. Thói quen sử dụng viên nang, bột hòa tan chứa xơ thô đậm đặc đang ngày càng trở nên phổ biến trong đời sống hàng ngày.
Tuy nhiên, việc bổ sung các loại chế phẩm này không hoàn toàn an toàn cho tất cả mọi người. Với một số tình trạng bệnh lý ở đường tiêu hóa, lượng xơ bổ sung đậm đặc có thể làm tăng nặng các tổn thương, gây tắc ứ hoặc dẫn tới những biến chứng đe dọa sức khỏe.
Cơ chế tác động của chất xơ đậm đặc lên ruột
Về mặt sinh lý tiêu hóa, chất xơ khi vào lòng ruột có tác dụng hút nước, làm tăng thể tích phân, kích thích điều hòa thời gian thức ăn đi qua ruột và thay đổi áp lực bên trong lòng ruột [1].
Chính các đặc tính vật lý này giúp làm mềm phân đối với người bị nứt kẽ hậu môn hoặc trĩ, đồng thời có thể hỗ trợ cải thiện triệu chứng ở người mắc táo bón, đại tràng co thắt hoặc bệnh túi thừa nhờ điều chỉnh các tương quan áp lực trong đại tràng [2].
Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế làm tăng khối lượng này là đòi hỏi sự thông thoáng hoàn toàn về mặt cơ học và nhu động đường ruột phải liên tục hoạt động bình thường. Nếu thức ăn bị chậm làm rỗng hoặc đường dẫn bị cản trở, xơ thô sẽ tích tụ lại thay vì đào thải, tạo nên những khối tắc nghẽn đặc chắc.
Nghiên cứu khoa học nói gì về rủi ro và giới hạn?
Nghiên cứu tổng quan về liệu pháp dùng thuốc năm 1978 phân tích cơ sở dữ liệu về tính chất, sinh lý và việc sử dụng các chất bổ sung xơ trên bệnh lý ruột chức năng và túi thừa [2]. Báo cáo kết luận bằng chứng thời điểm đó không ủng hộ việc sử dụng xơ như liệu pháp điều trị cho các bệnh lý tiêu hóa khác ngoài táo bón, co thắt ruột, túi thừa và hỗ trợ làm mềm phân khi bị nứt hậu môn, trĩ [2].
Năm 2020, một tổng quan dạng tự sự tập hợp các phân tích gộp (meta-analysis) từ dữ liệu PubMed giai đoạn 1980 đến 2019 [3]. Kết quả từ 18 phân tích gộp cho thấy việc bổ sung chất xơ mang lại một số lợi ích cho bệnh nhân táo bón, giảm cân hoặc hội chứng ruột kích thích (IBS) [3]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu cảnh báo mức độ hỗ trợ bị suy giảm đáng kể do tính không đồng nhất cao giữa các thử nghiệm và hiện tượng thiên lệch công bố (publication bias) [3].
Nghiên cứu lâm sàng năm 1990 báo cáo trường hợp biến chứng nghiêm trọng do công thức nuôi dưỡng qua ống thông chứa chất xơ [1]. Bệnh nhân nam bị bệnh nặng được truyền dịch dinh dưỡng chứa chất xơ qua ống thông, đồng thời đang sử dụng thuốc ức chế nhu động ruột [1]. Kết quả là trong manh tràng người bệnh hình thành một búi bã thực vật (bezoar) lớn từ chất xơ, dẫn đến tắc ruột kèm theo biến chứng xuất huyết mạc treo ruột [1].
Người bị liệt dạ dày (Gastroparesis)
Liệt dạ dày là một rối loạn vận động mạn tính, đặc trưng bởi việc thức ăn rắn và lỏng bị chậm làm rỗng khỏi dạ dày mà không có nguyên nhân cơ học hay vật cản vật lý [4]. Tình trạng này khiến người bệnh nhanh no, buồn nôn, đau bụng, chướng bụng và nôn ói [5], [4]. Khoảng một phần ba trường hợp liệt dạ dày không tìm thấy căn nguyên rõ ràng, gọi là vô căn [4].
Khi bị chậm làm rỗng dạ dày, các chất xơ bổ sung dạng đậm đặc sẽ không di chuyển được xuống ruột non đúng tiến trình mà bị ứ đọng nhiều giờ trong lòng dạ dày. Dịch dạ dày cùng chất xơ kết tụ lại sẽ hình thành búi bã thức ăn, làm trầm trọng hơn chứng đầy trướng và nôn mửa.
Một báo cáo tổng quan năm 2022 về tổn thương đường tiêu hóa ở bệnh nhân xơ cứng bì (SSc) chỉ ra rằng can thiệp hàng đầu đối với người bị liệt dạ dày là điều chỉnh chế độ ăn, trong đó bắt buộc phải sử dụng khẩu phần ít chất xơ (low-fiber) và ít chất béo, chia nhỏ bữa ăn cùng bổ sung vitamin phù hợp [5]. Liệt dạ dày là một bệnh cảnh mạn tính, hay tái phát, với 80% người bệnh cần điều trị duy trì bằng thuốc hỗ trợ vận động ruột và chống nôn [4].
Người có hội chứng giả tắc ruột hoặc hẹp lòng ruột
Hội chứng giả tắc ruột mạn tính (CIPO) là bệnh cảnh người bệnh biểu hiện đau bụng không theo cơn và chướng bụng tăng lên sau khi ăn, kèm theo buồn nôn, táo bón hoặc tiêu chảy [6]. Trên chẩn đoán hình ảnh ghi nhận hiện tượng giãn ruột và mức hơi - dịch như tắc ruột thật nhưng hoàn toàn không có khối u hay dị vật cơ học gây tắc [6].
Việc phân biệt CIPO với các rối loạn vận động khác rất phức tạp; ví dụ như ở bệnh liệt dạ dày, tổn thương thần kinh gây chậm làm rỗng dạ dày nhưng không gây tắc nghẽn trong ruột [6]. Đối với bệnh nhân CIPO, nhu động ruột bị suy giảm nghiêm trọng khiến thức ăn di chuyển rất chậm [6].
Nếu dùng thực phẩm bổ sung xơ cho người giả tắc ruột hoặc người có tiền sử hẹp lòng ruột, khối phân lớn sinh ra từ chất xơ sẽ tích tụ, kích thích sự phát triển quá mức của vi khuẩn hoặc chèn ép gây phình giãn quai ruột. Đau bụng tạng ở người bệnh CIPO thường rất nặng nề, đòi hỏi kiểm soát cẩn trọng và tránh tuyệt đối các thuốc giảm nhu động như opioid [6].
Người sau phẫu thuật can thiệp vùng ngực và tiêu hóa
Nhu động ống tiêu hóa rất nhạy cảm với các can thiệp ngoại khoa và tổn thương thần kinh chu phẫu. Một báo cáo năm 2023 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam bị liệt dạ dày cấp sau phẫu thuật lồng ngực có video hỗ trợ (VATS) [7]. Sau mổ, bệnh nhân bị chướng bụng dữ dội, giảm tiếng nhu động ruột, kèm theo dấu óc ách dạ dày khi lắc hông [7].
Chụp cắt lớp vi tính (CT) khẩn cấp cho thấy dịch tích tụ nhiều trong thực quản, dạ dày giãn lớn chứa đầy dịch, bờ dưới sa xuống tận khoang chậu [7]. Chụp X-quang với thuốc cản quang iohexol đường uống ghi nhận thuốc ứ đọng kéo dài trong dạ dày tới 4 giờ [7]. Tổn thương dây thần kinh phế vị trong lúc phẫu thuật được xác định là nguyên nhân gây suy giảm vận động đường tiêu hóa đột ngột [7].
Giai đoạn sau các phẫu thuật đường ngực hoặc can thiệp ổ bụng, sự vận động của cơ trơn ống tiêu hóa thường bị gián đoạn hoặc ức chế do phản ứng viêm và chấn thương thần kinh [7]. Uống bổ sung các loại chất xơ tạo khối ở giai đoạn này rất nguy hiểm vì dạ dày và ruột chưa phục hồi khả năng co bóp, dễ dẫn tới giãn dạ dày cấp tính hoặc biến chứng tắc nghẽn.
Người đang dùng thuốc làm chậm nhu động ruột
Hệ tiêu hóa cần những nhịp co bóp nhịp nhàng để vận chuyển bã xơ đào thải ra ngoài. Khi người bệnh sử dụng các loại thuốc gây giảm co bóp cơ trơn, dùng thêm chất xơ là yếu tố kích hoạt việc hình thành búi bã nguy hiểm [1].
Những người bệnh nằm một chỗ, nuôi dưỡng qua sonde ruột và đang sử dụng các dược chất ức chế nhu động ruột có nguy cơ cao nhất hình thành khối bã xơ (bezoar) cứng chắc trong ruột, gây hoại tử niêm mạc ruột hoặc xuất huyết mạc treo như đã ghi nhận trên lâm sàng [1].
Đối với các chứng bệnh suy giảm co bóp như liệt dạ dày, các thuốc kích thích nhu động đường tiêu hóa trên như metoclopramide thường được sử dụng nhằm tăng cường co bóp hang vị và gia tăng tốc độ làm rỗng dạ dày [5], [8]. Tuy nhiên, metoclopramide chống chỉ định dùng cho các trường hợp đã có tắc nghẽn, thủng hoặc xuất huyết tiêu hóa [8]. Việc nhận biết sớm nguy cơ tắc ứ do xơ giúp người bệnh tránh can thiệp thuốc sai mục đích.
Cách tiếp cận chất xơ an toàn trong đời sống
Người có đường tiêu hóa hoàn toàn khỏe mạnh khi muốn dùng chất xơ nên tuân thủ nguyên tắc tăng dần liều lượng theo từng tuần, không nên sử dụng đột ngột liều cao dạng bột thô. Luôn đảm bảo uống đủ nước trong suốt cả ngày vì chất xơ chỉ có thể trương nở và làm mềm phân hiệu quả khi có đủ nước [1].
Nên ưu tiên cung cấp chất xơ tự nhiên từ rau củ nấu chín, trái cây mềm, các món súp hầm nhừ thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chế phẩm tinh chế nén viên. Cách chế biến nhiệt giúp làm mềm các liên kết xơ cellulose thô, hỗ trợ đường ruột tiêu hóa dễ dàng hơn, giảm sinh khí và chướng bụng.
Đối với người bệnh có tiền sử phẫu thuật tiêu hóa, mắc bệnh xơ cứng bì, biến chứng tiểu đường lâu năm hoặc thường xuyên có cảm giác nhanh no, ợ trớ, cần tuyệt đối hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi dùng các sản phẩm bổ sung xơ [5], [4]. Việc loại trừ các bất thường cơ học và suy giảm vận động bằng chẩn đoán chuyên sâu là bước bảo vệ tối cần thiết [5], [6].
Chất xơ mang lại giá trị nhất định cho việc cải thiện phân và hội chứng ruột kích thích nhưng hiệu quả còn tùy thuộc cơ địa và đối tượng người dùng [3]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, phù hợp với tình trạng bệnh lý nền luôn là giải pháp bền vững nhất cho sức khỏe đường tiêu hóa.
