5 nhóm người dễ thiếu vitamin D dù sống ở xứ nhiệt đới

Nhiều người Việt Nam tin rằng sống ở đất nước nhiệt đới quanh năm tràn ngập ánh nắng thì cơ thể không bao giờ thiếu hụt vitamin D. Quan niệm này khiến đa số chúng ta chủ quan, bỏ qua việc kiểm tra vi chất và duy trì thói quen sinh hoạt bảo vệ sức khỏe xương khớp.

Thực tế hoàn toàn trái ngược: sinh sống tại xứ nhiệt đới không đồng nghĩa với việc bạn tự động hấp thu đủ lượng vitamin D cần thiết [1, 2]. Dù ánh mặt trời dồi dào, tỷ lệ thiếu hụt vi chất này trong cộng đồng tại các khu vực nhiệt đới vẫn ở mức rất cao do nhiều rào cản sinh học và lối sống hiện đại [1, 3].

Cơ chế tổng hợp vitamin D: Vì sao nắng nhiều vẫn thiếu?

Hơn 90% lượng vitamin D lưu hành trong cơ thể được tổng hợp trực tiếp qua da dưới tác động của tia cực tím B (UVB) từ ánh sáng mặt trời ^[1]. Thức ăn hàng ngày chỉ cung cấp một phần nhỏ nhu cầu vi chất này do thực phẩm tự nhiên tương đối nghèo vitamin D [2, 3]. Khi da tiếp xúc trực tiếp với tia UVB, các tiền chất trong da sẽ chuyển hóa thành vitamin D trước khi đi vào tuần hoàn máu để phục vụ các cơ quan [1, 4].

Tuy nhiên, quá trình nội sinh này phụ thuộc chặt chẽ vào mùa trong năm, thời điểm trong ngày, vĩ độ địa lý và kiểu sắc tố da của mỗi người ^[2]. Chỉ cần tia UVB bị cản trở bởi mây mù, kính chắn, quần áo, kem chống nắng hoặc sắc tố melanin trên da, lượng vitamin D được tạo ra sẽ suy giảm nghiêm trọng [3, 8]. Do đó, dù môi trường bên ngoài nắng gắt, cơ thể bạn vẫn có thể rơi vào tình trạng "đói" vitamin D nếu làn da không có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng [1, 2].

1. Dân văn phòng và người làm việc trong phòng kín

Nhóm đầu tiên đối mặt với nguy cơ thiếu vitamin D cao chính là nhân viên văn phòng, sinh viên và những người làm việc trong môi trường kín ^[3]. Lối sống học tập và làm việc nhiều giờ liền trong thư viện, phòng bệnh hoặc các tòa nhà khép kín khiến họ hầu như không có cơ hội tiếp xúc với ánh mặt trời tự nhiên ^[3].

Nghiên cứu về tình trạng thiếu hụt vitamin D ở các nhóm làm việc trong nhà chỉ ra rằng thời gian làm việc ca kíp kéo dài trong phòng kín, giờ ăn thất thường làm gia tăng tỷ lệ thiếu hụt vi chất nghiêm trọng ^[3]. Phân tích gộp từ dữ liệu của 7,9 triệu người tham gia giai đoạn 2000 - 2022 cũng cho thấy tỷ lệ nồng độ 25(OH)D huyết thanh dưới 30 nmol/L ở nhóm người trưởng thành từ 19 đến 44 tuổi chiếm tới 18,2%, cao hơn hẳn các nhóm tuổi khác ^[4]. Đây chính là độ tuổi lao động chính, thường xuyên giam mình dưới ánh đèn huỳnh quang và ngồi máy tính suốt cả ngày ^[4].

Tình trạng thiếu hụt do hạn chế tiếp xúc ánh nắng kéo dài còn được ghi nhận rõ nét ở nhóm bệnh nhân nằm viện lâu ngày ^[5]. Một nghiên cứu thực hiện trên 60 bệnh nhân nằm viện nội trú trên 27 ngày tại Bệnh viện Songklanagarind (Thái Lan) - vùng khí hậu nhiệt đới - phát hiện có 20% bệnh nhân bị thiếu vitamin D nhẹ và 1,7% bị thiếu hụt nghiêm trọng ^[5]. Nhóm bệnh nhân thiếu vitamin D này có nồng độ canxi hiệu chỉnh thấp hơn và nồng độ hormone tuyến cận giáp (iPTH) tăng cao đáng kể so với nhóm đủ chất ^[5].

2. Người có làn da sẫm màu

Một nghịch lý sinh học là người có làn da sẫm màu tự nhiên lại rất dễ bị thiếu vitamin D, kể cả khi sống ở những quốc gia xích đạo ngập tràn ánh nắng [3, 4]. Sắc tố melanin vốn là một rào cản tự nhiên bảo vệ da khỏi tác hại của tia cực tím, nhưng chính hàng rào này lại làm giảm khả năng xuyên thấu của tia UVB cần thiết để kích hoạt quá trình tự tổng hợp vitamin D ^[2].

Các nghiên cứu dịch tễ học khẳng định rằng màu da là một trong những yếu tố biến đổi quan trọng đối với tình trạng vitamin D của cơ thể [2, 6]. Khi so sánh các nhóm có màu da khác nhau, những người có làn da sẫm màu hơn luôn có tỷ lệ thiếu hụt cao hơn rõ rệt do da hấp thụ tia UV kém hơn ^[2]. Tại Brazil, một quốc gia nhiệt đới dồi dào ánh nắng, tình trạng hạ vitamin D vẫn xuất hiện phổ biến ^[2].

Khảo sát tiến cứu trên 134 bệnh nhân cao tuổi (trung bình 72,0 ± 5,7 tuổi) nhập viện phục hồi chức năng tại Singapore - quốc gia nhiệt đới điển hình - đã minh chứng rõ điều này ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người thuộc sắc tộc da sẫm màu hơn như người gốc Mã Lai và Ấn Độ có nguy cơ thiếu hụt vitamin D cao hơn rõ rệt so với các nhóm khác (với p = 0,013) ^[1].

3. Người thừa cân, béo phì

Thừa cân và béo phì là nhóm nguy cơ thường bị bỏ quên khi đánh giá tình trạng thiếu hụt vitamin D tại các xứ nóng [2, 5]. Vì vitamin D là một vi chất tan trong chất béo, lượng mỡ dư thừa trong cơ thể sẽ giữ lại và "bắt giữ" lượng vitamin D tuần hoàn, khiến nồng độ chất này trong máu giảm sút ^[3].

Một nghiên cứu thực hiện từ tháng 1/2021 đến tháng 3/2022 tại miền Nam Thái Lan trên 206 trẻ em sau điều trị ung thư (độ tuổi trung bình 10,8 ± 4,7 tuổi) cho thấy tỷ lệ thiếu vitamin D (định nghĩa là 25(OH)D dưới 20 ng/mL) lên tới 35,9% dù ở khu vực nhiệt đới ^[6]. Phân tích đa biến xác định béo phì là một yếu tố nguy cơ độc lập làm tăng nguy cơ thiếu hụt vitamin D với tỷ số chênh OR là 2,01 (khoảng tin cậy 95%: 1,00 - 4,04) ^[6].

Bên cạnh yếu tố mỡ cơ thể, những người ít tham gia các hoạt động thể chất ngoài trời cũng có nguy cơ thiếu hụt vitamin D tăng gấp 4,14 lần (OR: 4,14; khoảng tin cậy 95%: 2,08 - 8,21) ^[6]. Việc thiếu hụt lượng sữa và chế phẩm từ sữa trong khẩu phần ăn cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ này ^[6].

4. Người cao tuổi

Người cao tuổi sống tại các vùng nhiệt đới cũng là đối tượng chịu tổn thương lớn vì thiếu hụt vitamin D [4, 6]. Khi cơ thể già đi, khả năng tổng hợp vi chất qua da suy giảm mạnh, kèm theo chức năng thận kém và chế độ ăn uống ít dinh dưỡng khiến nồng độ vitamin D sụt giảm nghiêm trọng [3, 6].

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Singapore trên 134 bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên nhập viện phục hồi chức năng (với 49,3% mắc đột quỵ) đã cho thấy những con số giật mình ^[1]. Có tới 85,6% bệnh nhân (115 người) có nồng độ 25OHD3 trong máu ở mức thấp, và 44% (59 người) bị xác định là thiếu hụt vitamin D thực sự ^[1]. Nồng độ hormone tuyến cận giáp (PTH) ở những bệnh nhân có vitamin D thấp cũng tăng cao rõ rệt (p = 0,002) ^[1].

Tình trạng thiếu vitamin D ở người già dẫn tới chứng teo cơ (sarcopenia), yếu cơ, suy giảm khả năng thực hiện sinh hoạt hàng ngày, tăng lắc lư thân mình và làm tăng nguy cơ té ngã, gãy xương hông ^[1]. Nghiên cứu tại Singapore cũng nhấn mạnh những người có tiền sử té ngã tái diễn có nguy cơ thiếu vitamin D cao hơn hẳn (p = 0,029) ^[1]. Toàn cầu hiện ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ở nhóm từ 65 tuổi trở lên là khoảng 15,3% ^[4].

5. Người có thói quen che chắn quá kín khi ra nắng

Thói quen văn hóa và trang phục là rào cản rất lớn ngăn chặn cơ thể tiếp nhận tia nắng mặt trời [2, 6, 8]. Tại nhiều nước nhiệt đới, đặc biệt là châu Á, tâm lý sợ đen da khiến mọi người - đặc biệt là phụ nữ - hình thành thói quen trùm kín mít bằng áo chống nắng, khẩu trang, găng tay và váy chống nắng mỗi khi bước ra đường [2, 8].

Phân tích dữ liệu lớn trên 7,9 triệu người xác nhận rằng nữ giới có tỷ lệ thiếu hụt vitamin D cao hơn hẳn nam giới ^[4]. Nghiên cứu tại miền Nam Thái Lan cũng chỉ ra giới tính nữ là yếu tố nguy cơ độc lập dẫn đến thiếu hụt vitamin D với OR là 2,11 (khoảng tin cậy 95%: 1,08 - 4,13) ^[6]. Phong cách ăn mặc trùm kín người và việc thiếu tiếp xúc nắng mạn tính khiến ánh sáng UVB không thể chạm tới bề mặt da, làm mất hoàn toàn khả năng quang hóa vitamin D tự nhiên [2, 6, 8].

Bên cạnh đó, ô nhiễm không khí tại các đô thị nhiệt đới cũng góp phần cản trở tia UVB chiếu xuống mặt đất, kết hợp với thói quen sinh hoạt bảo bọc kín khiến tỷ lệ thiếu vi chất ở các đô thị nhiệt đới ngày càng leo thang ^[7]. Thiếu vitamin D còn kéo theo nguy cơ còi xương dinh dưỡng ở trẻ nhỏ với tỷ lệ từ 1% đến 24% tại nhiều nước châu Á và châu Phi ^[8].

Ai nên cẩn trọng khi bổ sung vi chất?

Mặc dù thiếu hụt vitamin D gây ra nhiều hệ lụy cho sức khỏe xương khớp, nguy cơ gãy xương và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính, người dân không nên tự ý mua các loại viên uống bổ sung liều cao mà không có chỉ định [3, 4, 7].

Những người có tiền sử bệnh lý như sỏi thận, tăng canxi máu, bệnh lý tuyến cận giáp hoặc đang điều trị các bệnh mạn tính phức tạp cần hết sức thận trọng [4, 7]. Việc dư thừa vitamin D có thể dẫn đến lắng đọng canxi tại các mô mềm, gây độc cho thận và hệ tim mạch. Do đó, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và làm xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ 25(OH)D trước khi quyết định can thiệp bằng thuốc hay thực phẩm chức năng [4, 5].

Lời khuyên áp dụng trong cuộc sống hàng ngày

Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời vẫn được xem là giải pháp bền vững và ít tốn kém nhất để cơ thể tự tích lũy vitamin D ở các quốc gia nhiệt đới ^[7]. Để quá trình này đạt hiệu quả, chúng ta cần cân bằng giữa việc hấp thu tia UVB và bảo vệ làn da khỏi nguy cơ tổn thương [1, 3].

Bạn nên dành khoảng 10-15 phút phơi nắng trực tiếp vào các buổi sáng sớm trên các vùng da tay hoặc chân, tránh việc che chắn kín hoàn toàn trong suốt cả ngày [1, 2]. Song song đó, việc tăng cường chế độ ăn uống giàu vi chất, bổ sung thêm các sản phẩm từ sữa và thực phẩm tăng cường vi chất cũng đóng vai trò hỗ trợ cần thiết [1, 5]. Đối với những người thuộc nhóm nguy cơ cao như người già hay nhân viên văn phòng, việc chủ động xét nghiệm định kỳ sẽ giúp bác sĩ đưa ra phác đồ bù đắp kịp thời, bảo đảm hệ vận động và cơ thể luôn dẻo dai [4, 5].