Ở người cao tuổi, thói quen nâng chén rượu hay cốc bia trong các buổi tụ họp thường được xem là cách giải khuây vô hại. Tuy nhiên, sức khỏe xương khớp giai đoạn này vốn đã suy giảm theo quy luật lão hóa tự nhiên [1]. Việc thường xuyên nạp cồn vào cơ thể đặt ra câu hỏi lớn về tác động của chất kích thích này tới hệ xương.
Rượu bia gây hại trực tiếp và gián tiếp lên mật độ xương của người cao tuổi. Cồn ức chế hoạt động của tế bào tạo xương (tạo cốt bào), làm rối loạn cân bằng hormone tuyến cận giáp và giảm các chất chuyển hóa vitamin D [2]. Hậu quả kéo theo là ruột hấp thu kém canxi, dẫn tới loãng xương và tăng rủi ro gãy xương [5, 6].
Cơ chế cồn làm suy yếu tế bào tạo xương
Hệ xương liên tục trải qua chu trình sửa chữa gồm hai quá trình: hủy xương cũ và tạo xương mới. Cồn tác động tiêu cực lên chu trình này bằng cách ức chế trực tiếp chức năng của tạo cốt bào, biểu hiện qua sự sụt giảm nồng độ osteocalcin trong huyết thanh [2]. Tình trạng ức chế này xảy ra bất kể mức tiêu thụ là ngắn hạn, uống xã giao hay nghiện rượu mạn tính [2].
Ở cấp độ tế bào, ethanol thúc đẩy sự gia tăng biểu hiện của phân tử P21 [1]. Khi nồng độ P21 tăng cao, quá trình biệt hóa của tạo cốt bào cùng với sự khoáng hóa xương bị ức chế nghiêm trọng [1]. Điều này trực tiếp gây trở ngại cho quá trình tái cấu trúc và bù đắp xương [1].
Ngoài ra, cồn còn có thể tác động đến quá trình tạo xương thông qua sự chết rụng của tế bào xương (osteocyte apoptosis), gây mất cân bằng oxy hóa (oxidative stress) và biến đổi con đường tín hiệu Wnt [3]. Các rối loạn này khiến cấu trúc vi mô của xương bị suy giảm trầm trọng theo thời gian [1].
Cản trở kích hoạt vitamin D và hấp thu canxi
Khả năng hấp thu canxi ở đường tiêu hóa phụ thuộc mật thiết vào các chất chuyển hóa có hoạt tính của vitamin D. Người nghiện rượu mạn tính thường có đặc trưng là nồng độ các chất chuyển hóa vitamin D trong huyết thanh xuống thấp [2]. Thiếu hụt này dẫn tới hậu quả trực tiếp là ruột kém hấp thu canxi, hạ canxi máu và giảm canxi niệu [2].
Cồn cũng tác động phức tạp lên tuyến cận giáp – cơ quan điều hòa canxi chủ chốt của cơ thể. Ngộ độc rượu cấp tính gây ra tình trạng suy cận giáp tạm thời, kéo theo hạ canxi máu và tăng đào thải canxi qua nước tiểu [2]. Ngược lại, tình trạng uống rượu vừa phải nhưng kéo dài lại làm tăng nồng độ hormone tuyến cận giáp (PTH) trong huyết thanh [2].
Sự kết hợp giữa kém hấp thu canxi do thiếu hụt dẫn xuất vitamin D và rối loạn nội tiết tố cận giáp khiến cơ thể buộc phải rút canxi dự trữ từ xương để duy trì nồng độ canxi ổn định trong máu. Về lâu dài, mật độ khoáng chất xương tụt giảm là điều khó tránh khỏi.
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ cồn và bệnh loãng xương đã được ghi nhận trong nhiều khảo sát dịch tễ học và lâm sàng trên các nhóm đối tượng khác nhau.
Một báo cáo dựa trên dữ liệu Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) năm 2022 chỉ ra rằng uống rượu làm tăng nguy cơ loãng xương nói chung với tỷ số chênh OR = 2,95 (p < 0,05) [1]. Khi so với người không uống, người dùng 0,5 - 1 ly mỗi ngày có nguy cơ loãng xương gấp 1,38 lần; người dùng 1 - 2 ly mỗi ngày có nguy cơ gấp 1,34 lần; và người dùng từ 2 ly trở lên mỗi ngày tăng nguy cơ lên 1,63 lần [1]. Dữ liệu này chứng minh mức uống càng nhiều thì rủi ro loãng xương càng lớn [1].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2018 tại Hàn Quốc trên 2.657 nam giới và 2.080 phụ nữ từ 50 đến 79 tuổi (từ dữ liệu KNHANES IV và V) đã đo mật độ khoáng xương (BMD) toàn thân bằng máy DXA [4]. Đối tượng được phân loại: không uống (0 g/ngày), uống nhẹ (1-19 g/ngày ở nam, 1-9 g/ngày ở nữ), vừa phải (20-39 g/ngày ở nam, 10-29 g/ngày ở nữ) và uống nhiều (>= 40 g/ngày ở nam, >= 20 g/ngày ở nữ) [4]. Kết quả cho thấy nam giới uống nhiều cồn có mật độ xương toàn thân thấp hơn rõ rệt so với nhóm uống nhẹ (p = 0,031) [4].
Nghiên cứu năm 2003 trên 18 nam giới nghiện rượu mạn tính (uống trên 40 g cồn/ngày trong ít nhất 3 năm, mức trung bình thực tế 97,6 g/ngày) không bị xơ gan và 18 người đối chứng uống ít hơn 20 g/ngày (trung bình 7,2 g/ngày) [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ osteocalcin (chỉ dấu tạo xương) hơi giảm và deoxypyridinoline (chỉ dấu hủy xương) hơi tăng ở nhóm nghiện rượu, tuy nhiên sự khác biệt chưa đạt ý nghĩa thống kê (p > 0,05) [5].
Một nghiên cứu năm 1991 khảo sát các yếu tố nguy cơ gây loãng xương ở phụ nữ cao tuổi (n = 108), phụ nữ cắt buồng trứng (n = 86) và phụ nữ cắt tử cung (n = 75) [6]. Phân tích hồi quy đa biến cho thấy tiêu thụ rượu cùng với phosphatase kiềm huyết thanh, canxi, PTH, 1,25(OH)2D và 25(OH)D là những yếu tố dự báo độc lập có ý nghĩa đối với mật độ xương thắt lưng ở nhóm phụ nữ cắt buồng trứng [6].
Nghịch lý liều lượng và giới hạn bằng chứng
Tác động của cồn lên xương có sự khác biệt rõ rệt tùy theo liều lượng và giới tính. Mặc dù nghiện rượu mạn tính gây tổn hại cấu trúc xương nghiêm trọng, một số nghiên cứu lại ghi nhận lượng cồn thấp tới trung bình có liên quan đến chỉ số mật độ xương cao hơn ở phụ nữ sau mãn kinh [2, 5, 7].
Nghiên cứu năm 2000 trên 489 phụ nữ cao tuổi (65-77 tuổi) gồm 297 người không uống và 148 người có uống rượu ở các mức khác nhau [7]. Kết quả ghi nhận nhóm có uống rượu sở hữu mật độ xương cột sống cao hơn 10%, toàn thân cao hơn 4,5% và giữa xương quay cao hơn 6% so với nhóm không uống [7]. Mức uống từ 28,6 đến 57,2 g cồn/tuần đem lại hiệu quả tăng BMD cao nhất (tăng lần lượt 16%, 12% và 14% ở các vị trí trên) [7]. Sự gia tăng này đi kèm việc giảm các chỉ dấu chu chuyển xương như osteocalcin và giảm nồng độ PTH huyết thanh [7].
Tương tự, nghiên cứu năm 2018 tại Hàn Quốc cũng ghi nhận phụ nữ cao tuổi uống nhẹ (1-9 g/ngày) có mật độ xương toàn thân, cột sống thắt lưng và toàn bộ xương đùi cao hơn nhóm không uống [4]. Tác dụng này được giả thuyết là do rượu vừa phải làm giảm tái cấu trúc xương thông qua việc giảm PTH hoặc kích thích tăng nồng độ estrogen huyết thanh ở phụ nữ sau mãn kinh [2, 5]. Dù vậy, các nghiên cứu quan sát chưa thể chứng minh quan hệ nhân quả tuyệt đối và không thể xem rượu bia là một biện pháp bảo vệ xương.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi uống đến mức xơ gan hay viêm gan thì xương mới bị ảnh hưởng. Thực tế, cồn gây độc trực tiếp lên chuyển hóa xương và ức chế tạo cốt bào độc lập với sự hiện diện của bệnh lý gan [1, 5]. Các thay đổi bất lợi này diễn ra âm thầm từ rất sớm [2].
Một hiểu lầm khác là việc uống nhiều bia bổ sung canxi và khoáng chất tốt hơn rượu mạnh. Dù bia chứa một số dưỡng chất, lượng ethanol bên trong vẫn ức chế quá trình kích hoạt vitamin D và gây mất cân bằng canxi tương tự như các loại đồ uống có cồn khác khi tiêu thụ vượt mức [5, 6].
Cũng không ít người cho rằng nếu đã ăn uống đầy đủ thì việc uống rượu bia sẽ không ảnh hưởng tới xương. Nghiên cứu chỉ ra lạm dụng rượu mạn tính thường đi kèm suy dinh dưỡng, kém hấp thu, suy tuyến sinh dục và rối loạn tuyến cận giáp [1, 5, 7]. Tuy nhiên, cồn vẫn duy trì những tác động hủy hoại xương trực tiếp bất kể tình trạng dinh dưỡng nền của người bệnh [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người cao tuổi đã được chẩn đoán loãng xương hoặc có tiền sử gãy xương do giòn xương tuyệt đối nên hạn chế hoặc kiêng rượu bia [1]. Tiêu thụ từ 2 ly đồ uống có cồn mỗi ngày đã làm tăng nguy cơ loãng xương lên 1,63 lần [1].
Phụ nữ sau mãn kinh có thể trạng gầy, cân nặng thấp hoặc người có thói quen không thích uống sữa cần hết sức cẩn trọng, bởi đây là những đối tượng có tần suất mật độ xương thấp và gãy xương cao hơn bình thường [6].
Người cao tuổi mắc đồng thời các bệnh mạn tính như bệnh gan mạn tính, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, sa sút trí tuệ, hoặc người có thói quen hút thuốc lá cần tránh xa rượu bia [1]. Thuốc lá kết hợp với cồn làm gia tăng mức độ tiêu xương vỏ và suy giảm nghiêm trọng mật độ xương cột sống lẫn cổ xương đùi [1]. Người đang dùng các thuốc điều trị loãng xương hay bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn.
Lời khuyên áp dụng vào đời sống
Đối với người cao tuổi, giải pháp an toàn nhất cho sức khỏe xương là duy trì lối sống lành mạnh, không phụ thuộc vào cồn. Cần từ bỏ thói quen lạm dụng rượu bia để bảo vệ tạo cốt bào và tạo điều kiện cho ruột hấp thu canxi tối đa [5, 6].
Nếu có sử dụng đồ uống có cồn trong các dịp giao lưu, nam giới lớn tuổi tuyệt đối không vượt quá ngưỡng tiêu thụ nặng (>= 40 g cồn/ngày, tương đương khoảng 4 đơn vị cồn) để tránh làm suy giảm mật độ xương toàn thân [4]. Phụ nữ cao tuổi cũng cần giữ ở mức tối thiểu và không dùng rượu như một cách phòng ngừa bệnh tật [2, 3].
Song song với việc hạn chế cồn, người cao tuổi cần chú trọng chế độ dinh dưỡng giàu canxi và bổ sung đầy đủ vitamin D nhằm hỗ trợ cấu trúc xương [4, 8]. Tập luyện thể dục thể thao đều đặn đóng vai trò đặc biệt then chốt; vận động không chỉ kích thích tạo xương, tăng tích tụ khoáng chất mà còn củng cố sức mạnh cơ bắp và giảm thiểu rủi ro gãy xương do té ngã [8].
Tóm lại, cồn trong rượu bia là yếu tố làm suy yếu tạo cốt bào và cản trở con đường hấp thu canxi, đe dọa trực tiếp tới bộ khung xương của người già. Tiết chế bia rượu, kết hợp dinh dưỡng cân bằng và rèn luyện thể chất là chìa khóa vàng giúp duy trì khung xương vững chắc khi tuổi xế chiều.
