Nhiều người rỉ tai nhau tìm mua thảo dược thiên ma (tên khoa học: Gastrodia elata) sắc nước uống mỗi ngày nhằm phòng ngừa tai biến mạch máu não. Tâm lý chuộng dược liệu tự nhiên khiến không ít người coi đây là loại trà bổ não có thể dùng tùy tiện cho mọi lứa tuổi.
Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Do chứa các hoạt chất tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn và cơ chế đông máu, thiên ma có thể dẫn đến tụt huyết áp quá mức hoặc chảy máu không cầm ở người thể trạng yếu hoặc đang mắc bệnh lý nền.
Thảo dược ngừa tai biến được truyền miệng
Trong y học cổ truyền, thiên ma là vị thuốc quý thường dùng chủ trị chứng đau đầu, đau nửa đầu, can phong nội động và co giật [1]. Hiện nay, nhiều sản phẩm trà túi lọc, củ tươi, củ khô hoặc bột chiết xuất được bán tràn lan trên thị trường với lời quảng cáo phòng đột quỵ cấp tốc.
Sự phổ biến này khiến người dân lầm tưởng thiên ma hoàn toàn vô hại như rau củ thông thường. Tại Trung Quốc, củ thiên ma tươi từng được sử dụng trong các món ăn bài thuốc dân gian suốt hơn 2.000 năm [2]. Dù vậy, phần lớn nghiên cứu giá trị cao hiện nay vẫn tập trung vào đặc tính dược lý thay vì xếp loại thực phẩm an toàn dùng tự do [2].
Hoạt chất tác động mạch máu và huyết áp
Các nghiên cứu dược lý học tổng hợp đến nay đã xác định khoảng 100 hợp chất có hoạt tính sinh học bên trong củ thiên ma [3]. Những thành phần này tạo ra nhiều tác động đa chiều lên hệ thống sinh học của cơ thể [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng các chất chiết từ thảo dược này có tác dụng hạ huyết áp, bảo vệ tế bào cơ tim, thúc đẩy tăng sinh mạch máu và đặc biệt là chống ngưng tập tiểu cầu [3]. Ngoài ra, dịch chiết tiêm còn ghi nhận khả năng làm tăng lưu lượng máu dinh dưỡng đến cơ tim [4].
Chính vì sở hữu hoạt tính ức chế ngưng tập tiểu cầu và hạ áp tự nhiên, việc nạp lượng lớn dược chất này vào người mà không kiểm soát liều lượng sẽ trực tiếp làm thay đổi huyết động [3]. Khi các tiểu cầu bị ngăn chặn kết tụ, quá trình hình thành cục máu đông để bịt kín vết thương sẽ bị kéo dài, gây nguy cơ xuất huyết.
Dữ liệu khoa học: Tiềm năng đi kèm cảnh báo
Nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh hiệu quả thần kinh của thảo dược. Nghiên cứu năm 2025 cho thấy các glycoside trong thiên ma, nổi bật là gastrodin, có tác dụng bảo vệ thần kinh và chống viêm ở mô hình rối loạn mạch máu não hay thoái hóa thần kinh [5]. Dược chất này tương tác và ức chế các kênh ion nhạy cảm điện thế, đồng thời tăng cường kiểm soát chất lượng ty thể [5].
Tại phòng thí nghiệm trên chuột cống trắng Sprague-Dawley bị gây động kinh bằng kainic acid (KA), thiên ma dùng đường uống liều 0,5 đến 1,0 g/kg thể trọng trong 1 tuần trước và 2 tuần sau khi tiêm KA đã điều hòa tín hiệu JNK và yếu tố phiên mã AP-1, hỗ trợ giảm tổn thương nơ-ron [6]. Dù vậy, kết quả thử nghiệm năm 1989 từng lưu ý phân đoạn không chứa gastrodin vẫn thể hiện tác dụng an thần, trong khi gastrodin đơn thuần không tạo ra hiệu ứng này trên chuột, cho thấy cơ chế tác động tổng thể của dược liệu còn nhiều phức tạp [4].
Ở phương diện tâm thần kinh, thử nghiệm trên chuột cống cho uống dịch chiết thiên ma liều 1 g/kg thể trọng giúp giảm thời gian bất động trong bài kiểm tra bơi cưỡng bức (p < 0,05) thông qua việc tăng nồng độ dopamine và giảm nồng độ acid 3,4-dihydroxyphenylacetic (p < 0,01) ở thể vân [7]. Tác dụng chống trầm cảm cũng được xác nhận qua các thử nghiệm hành vi trên chuột nhắt vào năm 2006 [8]. Nghiên cứu năm 2019 cũng nhận thấy dịch chiết củ tươi liều thấp giúp gia tăng các lợi khuẩn đường ruột như Ruminiclostridium, Butyricicoccus và làm giảm vi khuẩn gây bệnh họ Escherichia/Shigella ở chuột nhắt [1].
Dù có phổ tác dụng rộng, các nghiên cứu trên đa số đều dừng lại ở quy mô động vật hoặc mô hình tiền lâm sàng. Giới chuyên môn nhấn mạnh cần tiếp tục làm rõ cơ chế phân tử và tiêu chuẩn hóa chất lượng trước khi ứng dụng đại trà [3]. Hiệu quả trên động vật không đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối khi con người tự ý sử dụng lượng lớn để phòng bệnh tại nhà.
Hiểu lầm uống trà thảo dược thay thuốc
Hiểu lầm tai hại nhất hiện nay là cho rằng uống nước sắc thiên ma hằng ngày có thể thay thế thuốc điều trị tim mạch của bác sĩ. Thiên ma sở hữu hoạt tính chống ngưng tập tiểu cầu và hạ huyết áp [3], nếu tự ý dùng chung với thuốc hạ áp hay thuốc chống đông, hai bên sẽ cộng dồn tác dụng dẫn tới tụt huyết áp tư thế hoặc chảy máu nội tạng.
Một ngộ nhận khác là củ tươi bổ hơn củ khô nên có thể dùng nấu canh tẩm bổ tùy tiện. Củ tươi ít được chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất so với củ khô dùng trong y học lâm sàng [1]. Việc không định lượng được hoạt chất đưa vào cơ thể làm tăng nguy cơ quá liều độc tính hoặc chịu tác dụng an thần ngoài ý muốn [4].
5 nhóm người tuyệt đối không tự ý dùng
Dựa trên các đặc tính dược lý thực nghiệm đã công bố, 5 nhóm đối tượng dưới đây cần tránh tự ý sử dụng thiên ma dưới mọi hình thức:
Thứ nhất, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc vừa can thiệp ngoại khoa. Hoạt tính chống ngưng tập tiểu cầu của thiên ma làm chậm quá trình đông máu tự nhiên [3]. Uống thiên ma thời điểm này khiến vết mổ khó cầm máu, tăng lượng máu mất trong mổ và gia tăng tỷ lệ biến chứng xuất huyết hậu phẫu.
Thứ hai, phụ nữ mang thai. Thiên ma có hoạt tính sinh học đa dạng lên trương lực mạch máu và hệ cơ quan [3]. Việc dùng dược liệu chưa rõ liều an toàn có thể ảnh hưởng bất lợi tới tuần hoàn tử cung - nhau thai và sự phát triển của thai nhi.
Thứ ba, trẻ nhỏ. Hệ thần kinh và cơ quan chuyển hóa của trẻ chưa hoàn thiện. Trong khi đó, thiên ma có tác dụng an thần trên hệ thần kinh trung ương, kéo dài thời gian ngủ do thuốc pentobarbital và tác động sâu đến các kênh ion nhạy cảm điện thế [2, 6]. Sử dụng tùy tiện có thể ức chế thần kinh non nớt của trẻ.
Thứ tư, người có huyết áp thấp hoặc tiền sử hay chóng mặt do tụt huyết áp. Tác dụng làm hạ huyết áp của các hợp chất trong thiên ma sẽ khiến chỉ số huyết áp của nhóm người này giảm sâu hơn [3]. Hậu quả là gây hoa mắt, choáng váng, ngất xỉu và té ngã nguy hiểm.
Thứ năm, người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin). Đặc tính ức chế tiểu cầu của dược liệu sẽ tương tác trực tiếp với thuốc tân dược [3]. Sự cộng hưởng này khiến nguy cơ xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu đường tiêu hóa tăng vọt.
Hướng dẫn dùng an toàn và đúng cách
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh hoặc người có chỉ định điều trị, thiên ma cần được sử dụng dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý phối hợp các bài thuốc trôi nổi trên mạng.
Về chế biến, y học lâm sàng truyền thống ưu tiên củ khô đã qua bào chế theo quy chuẩn để đảm bảo tính ổn định của dược chất [1]. Người dùng không nên lạm dụng củ tươi trong các bữa ăn liên tục dài ngày vì dữ liệu nghiên cứu về củ tươi dùng trong ẩm thực còn rất hạn chế so với dạng dùng lâm sàng [1].
Nếu chuẩn bị tiến hành bất kỳ thủ thuật nha khoa hay phẫu thuật ngoại khoa nào, người bệnh cần dừng toàn bộ các loại thực phẩm bổ sung, trà thảo dược chứa thiên ma trước ít nhất 1-2 tuần. Đồng thời, bệnh nhân phải thông báo đầy đủ với bác sĩ điều trị về các thảo dược đang dùng để có phương án dự phòng biến chứng chảy máu.
Thiên ma là dược liệu giàu tiềm năng hỗ trợ hệ thần kinh và tim mạch nhưng mang hoạt tính sinh học mạnh. Phòng đột quỵ đúng cách đòi hỏi duy trì lối sống khoa học, kiểm soát huyết áp, chế độ ăn ít muối và khám định kỳ chứ không thể phó thác vào một loại thảo mộc dùng sai cách.
