Cây sú (tên khoa học Aegiceras corniculatum) là loài cây quen thuộc thuộc hệ sinh thái rừng ngập mặn ở vùng ven biển nước ta. Nhiều bài thuốc dân gian truyền miệng dùng thân hoặc vỏ cây sú chữa mụn nhọt, viêm loét hoặc các tổn thương gan. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Các bác sĩ và chuyên gia dược học khuyến cáo phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, người có tiền sử bệnh gan nặng hoặc suy giảm chức năng thận tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ cây sú. Lý do cốt lõi là loài thực vật này hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên cơ thể người, khiến rủi ro độc tính khó kiểm soát.

Hoạt tính sinh học của cây sú dưới góc nhìn phòng thí nghiệm

Cây sú chứa một số hợp chất thực vật có khả năng kháng viêm và trung hòa gốc tự do [1]. Trong điều kiện thí nghiệm cô lập, các chiết xuất từ thân cây sú đã được ghi nhận về một số tiềm năng sinh hóa đáng chú ý [1].

Cụ thể, các nhà nghiên cứu nhận thấy các phân đoạn chiết xuất từ thân cây sú thể hiện khả năng ức chế hiện tượng oxy hóa chất béo (lipid peroxidation) ngay từ bước khởi đầu [1]. Quá trình này giúp ngăn chặn tổn thương màng tế bào do các gốc tự do gây ra trong môi trường nhân tạo [1].

Ngoài ra, chiết xuất thực vật này còn cho thấy khả năng can thiệp vào con đường chuyển hóa NADPH oxidase, từ đó làm giảm sự giải phóng các gốc superoxide anion của bạch cầu trung tính [1]. Dù những cơ chế này mở ra tiềm năng nghiên cứu dược liệu, việc chuyển hóa các phản ứng trong ống nghiệm thành phương thuốc chữa bệnh an toàn trên người lại là một khoảng cách rất lớn.

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về cây sú?

Cho đến nay, các dữ liệu sinh học về cây sú chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào và mô hình động vật thí nghiệm, chưa từng có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá tác động của dịch chiết từ thân cây sú (Aegiceras corniculatum) qua nhiều thử nghiệm in vitro và trên chuột [1]. Về mặt chống viêm, dịch chiết phân đoạn ethyl acetate và methanol dùng theo đường tiêm màng bụng (liều 10, 50 và 100 mg/kg) đã làm giảm hiện tượng phù bàn chân chuột do glucose oxidase gây ra [1].

Cũng trong công trình này, các nhà khoa học đã gây tổn thương gan cấp tính bằng độc chất carbon tetrachloride (CCl4) trên chuột cống [1]. Khi cho chuột uống dịch chiết thân cây sú ở các mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg trọng lượng, tổn thương mô gan do oxy hóa đã được bảo vệ đáng kể [1]. Hiệu quả này được phản ánh rõ rệt qua việc nồng độ các enzyme aminotransferase huyết thanh giảm khoảng 60% so với nhóm đối chứng [1]. Nghiên cứu kết luận rằng tác dụng chống oxy hóa của dịch chiết cây sú có mối liên hệ mật thiết với hoạt tính chống viêm và bảo vệ tế bào gan [1].

Dù nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học bước đầu cho các kinh nghiệm dân gian, thiết kế thử nghiệm này chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm [1]. Động lực học, cơ chế đào thải độc chất và liều lượng an toàn trên cơ thể người vẫn là một ẩn số lớn.

Những ai không nên dùng bài thuốc dân gian từ cây sú?

Từ việc thiếu hụt dữ liệu lâm sàng và cơ sở kiểm nghiệm độc tính, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải nói không với dược liệu từ cây sú để bảo toàn tính mạng và sức khỏe:

  • Phụ nữ đang mang thai: Tuyệt đối không sử dụng cây sú dưới bất kỳ hình thức sắc uống hay ngâm rửa. Hoàn toàn không có dữ liệu nào chứng minh hoạt chất trong cây sú an toàn cho thai nhi hay mẹ bầu. Một số hoạt chất tự nhiên chưa rõ cơ chế có thể gây co bóp tử cung, tăng nguy cơ sảy thai hoặc sinh non.
  • Phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu xác định các hợp chất trong cây sú có bài tiết qua sữa mẹ hay không. Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc non nớt của trẻ sơ sinh rất dễ bị tổn thương nếu tiếp xúc với các dược chất lạ từ sữa mẹ.
  • Người có bệnh lý gan nặng hoặc suy giảm chức năng gan: Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy tiềm năng bảo vệ gan [1], người bị xơ gan, viêm gan mạn tính hoặc suy gan không được xem cây sú là thuốc chữa bệnh. Việc hấp thụ một hỗn dịch thô từ cây ngập mặn chưa qua tinh chế sẽ buộc lá gan đang suy kiệt phải làm việc quá tải để chuyển hóa, có nguy cơ khởi phát viêm gan nhiễm độc cấp.
  • Người bị suy giảm chức năng thận: Thận là cơ quan đào thải chính các chất chuyển hóa. Cây sú sống ở môi trường rừng ngập mặn, có cơ chế đào thải muối đặc thù qua lá và chịu ảnh hưởng trực tiếp của môi trường nước mặn [2]. Khi thận suy giảm chức năng lọc, các tạp chất hoặc độc tố tự nhiên tích tụ từ cây sú chưa rõ độc tính có thể gây hoại tử ống thận hoặc khiến bệnh thận mạn chuyển biến xấu hơn.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Nhóm đối tượng này có hệ miễn dịch và khả năng thanh thải thuốc kém, rất dễ gặp phản ứng dị ứng hoặc ngộ độc cấp tính.

Nguy cơ nhiễm tạp chất từ môi trường sinh thái của cây sú

Bên cạnh độc tính vốn có của dược chất, môi trường sinh quyển nơi cây sú sinh sống cũng tiềm ẩn rủi ro lớn đối với người sử dụng. Cây sú phân bố ở các vùng bãi bồi ven biển và rừng ngập mặn, đóng vai trò sinh thái quan trọng [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng hệ rễ của cây sú (Aegiceras corniculatum) có khả năng hấp thụ và vận chuyển các hạt vi nhựa kích thước từ 0,2 đến 2 micromet từ môi trường bùn nước [4]. Các vi nhựa này sau khi đi vào rễ cọc và rễ bên có thể di chuyển và thải ra ngoài bề mặt lá thông qua tuyến tiết muối và khí khổng [4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2003 cũng chỉ ra rằng ở điều kiện nồng độ muối NaCl cao (300 mM sau 96 giờ), hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh trong rễ cây sú gồm catalase, ascorbate peroxidase và guaiacol peroxidase sụt giảm nghiêm trọng lần lượt là 72%, 58% và 80% [2]. Những biến đổi sinh lý sâu sắc dưới tác động của môi trường khắc nghiệt và khả năng hấp thụ tạp chất từ biển cho thấy cây sú tự nhiên có thể tích tụ các chất ô nhiễm. Người dân tự ý thu hái thân, lá cây ngập mặn về làm thuốc sắc uống rất dễ nạp phải vi nhựa hoặc các kim loại nặng tích tụ trong mô thực vật.

Hiểu lầm phổ biến: Dược liệu tự nhiên luôn vô hại

Nhiều người tin rằng thảo mộc hay cây cỏ mọc hoang dã hoàn toàn lành tính, dùng "không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là một ngộ nhận y khoa cực kỳ nguy hiểm. Trong tự nhiên, cây cối sản sinh ra nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp để bảo vệ bản thân trước sâu bệnh và môi trường khắc nghiệt, nhiều chất trong số đó mang độc tính mạnh đối với người.

Một số người khi nghe thông tin dịch chiết thân cây sú giúp giảm men gan aminotransferase trên chuột khoảng 60% [1] đã vội vàng suy diễn rằng cây sú chữa được mọi bệnh viêm gan ở người. Việc tự ý gom nhặt cành, vỏ cây sú để nấu nước uống giải độc gan thực chất có thể đẩy cơ thể vào tình trạng nhiễm độc dược thảo. Việc đun sắc thông thường không thể loại bỏ các hợp chất bất lợi hoặc kiểm soát chính xác hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể.

Áp dụng thực tế và giải pháp thay thế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc y tế chuẩn mực sau:

  • Không tự ý làm thầy thuốc: Tuyệt đối không thu hái, phơi khô hay tự đun sắc thân, rễ, lá cây sú mọc tự nhiên để uống chữa bất kỳ bệnh lý nào.
  • Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu đang mắc các bệnh lý về gan mật hay viêm nhiễm mạn tính, người bệnh cần đến các bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán và chỉ định phác đồ chính thống. Nếu có nhu cầu dùng y học cổ truyền, hãy tìm đến các bệnh viện y học cổ truyền được cấp phép, nơi nguồn dược liệu đã được chuẩn hóa và loại trừ độc tố.
  • Biện pháp hỗ trợ an toàn: Thay vì tin vào các cây cỏ trôi nổi chưa rõ dữ liệu an toàn, việc chăm sóc sức khỏe nên bắt đầu từ lối sống lành mạnh: ăn nhiều rau xanh, hạn chế rượu bia, tập luyện thường xuyên và uống đủ nước sạch mỗi ngày.

Các bài thuốc dân gian từ cây sú hoàn toàn chưa có đủ bằng chứng khoa học về độ an toàn trên người. Việc thận trọng, từ chối sử dụng các loại dược liệu truyền miệng chưa được kiểm chứng chính là cách tốt nhất để bảo vệ gan, thận và tính mạng của chính bạn.