Bung lai (danh pháp khoa học: Microcos paniculata) là loài cây bụi hoặc thân gỗ nhỏ quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn nước ta và khu vực Nam Á, Đông Nam Á [3, 7]. Theo kinh nghiệm dân gian, lá và vỏ cây thường được thu hái để nấu nước uống giải nhiệt, làm trà thảo mộc hoặc dùng để hỗ trợ cải thiện các vấn đề về tiêu hóa [3, 7]. Tuy nhiên, nhiều người dùng có thói quen sử dụng bung lai tùy tiện mà không tìm hiểu rõ về dược tính cũng như các cảnh báo an toàn.
Câu trả lời ngắn gọn là bung lai không thể dùng bừa bãi cho mọi đối tượng. Mặc dù là thảo mộc tự nhiên, các hoạt chất sinh học trong bung lai tác động trực tiếp đến hệ tiêu hóa và hệ thần kinh, đòi hỏi một số nhóm người có thể trạng đặc biệt phải hết sức thận trọng hoặc tránh sử dụng [3, 4].
Hoạt chất trong bung lai tác động lên cơ thể thế nào?
Cây bung lai chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng đã được khoa học ghi nhận. Các nghiên cứu hóa thực vật phát hiện vỏ thân, cành và lá bung lai chứa các hợp chất ancaloit nhân piperidine như microgrewiapine A–C, microcosamine A và liriodenine [1]. Cùng với đó là các hợp chất triterpene và flavonoid như epicatechin mang hoạt tính chống oxy hóa [2].
Cơ chế sinh học của bung lai thể hiện rõ nhất trên hệ tiêu hóa và hệ thần kinh. Đối với đường ruột, các chiết xuất từ vỏ bung lai có khả năng ức chế tính thấm điện giải của niêm mạc ruột và ngăn chặn sự giải phóng prostaglandin, từ đó làm tăng khả năng tái hấp thu nước và chất điện giải [3]. Mặt khác, một số ancaloit phân lập từ loài cây này đóng vai trò là chất đối kháng thụ thể nicotinic acetylcholine (nAChR) ở người, cụ thể là các phân nhóm halpha3beta4 và halpha4beta2 [1]. Việc tác động lên các thụ thể thần kinh và nhu động ruột chứng minh thảo mộc này có hoạt lực thực sự, không chỉ đơn thuần là thức uống giải khát vô hại.
Nghiên cứu khoa học nói gì về bung lai?
Các nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích cụ thể các tác dụng sinh học cũng như thành phần hoạt chất của cây bung lai:
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tiến hành phân lập các ancaloit từ phân đoạn chiết chloroform của vỏ thân, cành và lá cây Microcos paniculata [1]. Kết quả thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư ruột kết HT-29 của người cho thấy các hợp chất microgrewiapine A–C và liriodenine biểu hiện độc tính chọn lọc tế bào [1]. Đặc biệt, hợp chất microgrewiapine A thể hiện hoạt tính đối kháng thụ thể acetylcholine nicotinic cả hai phân nhóm alpha3beta4 và alpha4beta2 [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), chưa đánh giá toàn diện tác động trên cơ thể người sống.
Năm 2016, một nghiên cứu khác đánh giá hoạt tính giảm đau và chống tiêu chảy của dịch chiết hydromethanol và benzene từ vỏ cây Microcos paniculata trên mô hình chuột [3]. Kết quả cho thấy cả hai loại dịch chiết đều ức chế đáng kể tình trạng tiêu chảy do dầu thầu dầu gây ra so với nhóm đối chứng (P < 0,05) [3]. Cơ chế được xác định là do ức chế giải phóng prostaglandin và phục hồi khả năng tái hấp thu nước, natri clorid trong lòng ruột [3]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột thí nghiệm, chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người cũng như liều lượng an toàn chuẩn hóa.
Nghiên cứu công bố năm 2010 tập trung khảo sát hoạt tính quét gốc tự do từ thân cây Microcos paniculata [2]. Thông qua các hệ thống thử nghiệm DPPH, ABTS và hóa phát quang luminol, dịch chiết ethyl acetate cho thấy khả năng chống oxy hóa vượt trội so với các dung môi khác [2]. Nhóm tác giả đã phân lập được hợp chất epicatechin với hoạt tính quét gốc tự do tương đương acid ascorbic tiêu chuẩn [2]. Tương tự các nghiên cứu trước, đây là bằng chứng hóa học trong phòng thí nghiệm, chưa phản ánh đầy đủ chuyển hóa sinh học khi uống vào cơ thể.
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng
Các dữ liệu thực nghiệm bước đầu ghi nhận bung lai có tiềm năng chống tiêu chảy, kháng oxy hóa tế bào và giảm đau [4, 7]. Vỏ cây còn chứa các hoạt chất bảo vệ tự nhiên, từng được ghi nhận có khả năng diệt ấu trùng muỗi Aedes aegypti [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người. Đa số dữ liệu an toàn và cơ chế tác dụng mới được xác lập trên mô hình chuột hoặc tế bào cô lập [3, 4]. Các báo cáo hóa thực vật khẳng định cần thêm nhiều thử nghiệm sinh học để xác định cụ thể cấu trúc và độc tính của từng hoạt chất trước khi đưa vào ứng dụng y khoa rộng rãi [3]. Do đó, người dùng không thể coi bung lai là thảo dược an toàn tuyệt đối.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bung lai
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại gan thận. Đây là quan điểm sai lầm vì các ancaloit piperidine trong bung lai có hoạt tính sinh học mạnh, tác động lên tế bào và thụ thể thần kinh [1]. Uống quá đậm đặc hoặc dùng liên tục dài ngày có thể gây tích tụ chất chuyển hóa, tạo gánh nặng bài tiết cho cơ thể.
Hiểu lầm phổ biến thứ hai là nhầm lẫn tên gọi khoa học của bung lai (Microcos paniculata) với các cây thuốc khác cũng có tên loài tương tự hoặc thuộc nhóm giải nhiệt. Dược tính của mỗi chi thực vật hoàn toàn khác nhau, việc dùng sai loài có thể dẫn đến phản ứng bất lợi không mong muốn. Thảo mộc chỉ có tác dụng hỗ trợ trong các trường hợp rối loạn tiêu hóa nhẹ và không thể thay thế phác đồ điều trị bệnh lý [3].
3 nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng bung lai
Dựa trên cơ chế tác động lên thụ thể nicotinic và hoạt tính làm chậm nhu động ruột, có 3 nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng:
Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Nhóm đối tượng này có cơ thể nhạy cảm với các hợp chất ancaloit tự nhiên. Các hoạt chất ancaloit đối kháng thụ thể thần kinh nicotinic trong cành và vỏ cây bung lai có thể gây co bóp cơ trơn tử cung bất thường hoặc bài tiết qua sữa mẹ [1]. Do hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng tính an toàn trên thai nhi, phụ nữ mang thai cần tránh sử dụng để phòng ngừa rủi ro.
Người huyết áp thấp: Các ancaloit trong bung lai có khả năng tương tác với hệ thần kinh tự chủ thông qua việc đối kháng thụ thể acetylcholine nicotinic [1]. Hệ thụ thể này đóng vai trò quan trọng trong việc truyền dẫn xung động thần kinh điều hòa huyết áp và nhịp tim. Người vốn có chỉ số huyết áp thấp hoặc tiền sử hạ huyết áp thế đứng khi sử dụng bung lai có thể gặp phải tình trạng hoa mắt, chóng mặt hoặc suy giảm tuần hoàn tạm thời.
Người đang dùng thuốc hạ đường huyết: Mặc dù các nghiên cứu trực tiếp về tương tác chuyển hóa glucose của vỏ cây bung lai còn hạn chế, các thảo mộc giàu chất chống oxy hóa và polyphenol như epicatechin có thể tác động hiệp đồng lên quá trình chuyển hóa đường trong cơ thể [2]. Bệnh nhân đái tháo đường đang kiểm soát đường huyết bằng thuốc nếu dùng thêm nước sắc thảo mộc không kiểm soát liều lượng có thể đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết quá mức hoặc gây khó khăn cho việc theo dõi đáp ứng điều trị.
Ngoài ra, người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, người mắc chứng táo bón mạn tính cũng nên tránh dùng bung lai. Bản chất của thảo mộc này là làm săn niêm mạc, ức chế bài tiết dịch và giảm nhu động ruột [3]. Uống bung lai khi đang bị táo bón sẽ khiến tình trạng giữ phân trong lòng ruột trở nên trầm trọng hơn.
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng an toàn trong thực tế
Nếu muốn dùng bung lai như một loại trà thưởng thức thông thường, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng để bảo vệ sức khỏe:
Về liều lượng và thời điểm: Không nên uống nước sắc bung lai thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Chỉ nên dùng lượng nhỏ dạng nước hãm loãng, uống sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút. Tuyệt đối không uống khi đang đói bụng để tránh kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc gây cảm giác cồn cào.
Về cách chế biến: Thảo mộc cần được rửa sạch tạp chất, phơi hoặc sấy khô hoàn toàn trước khi sao vàng hạ thổ theo cách truyền thống nhằm giảm bớt tính kích ứng của dịch tươi. Khi nấu hoặc hãm, dùng nước sôi vừa phải, không nên đun sắc quá cô đặc hay để qua đêm vì nước thảo mộc dễ bị ôi thiu, biến tính.
Về kết hợp: Tránh phối hợp bung lai với nhiều vị thuốc đông y hoặc tân dược khác mà không có hướng dẫn từ thầy thuốc. Không dùng đồng thời với các loại thuốc làm giãn mạch, thuốc điều trị rối loạn nhịp tim hoặc các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương để phòng ngừa tương tác bất lợi [1].
Bung lai là vị thuốc dân gian có tiềm năng chống tiêu chảy và kháng oxy hóa tự nhiên đã được khoa học bước đầu chứng minh [4, 7]. Tuy vậy, do chứa các ancaloit có hoạt tính sinh học đối kháng thụ thể thần kinh, loại cây này tiềm ẩn rủi ro cho phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp và người có bệnh lý chuyển hóa [1]. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào luôn là giải pháp an toàn nhất.
