Nhiều thai phụ thường gặp tình trạng nóng trong, nổi mụn nhọt, táo bón hoặc khó chịu trong người suốt thai kỳ. Theo thói quen dân gian, không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để đun nước uống nhằm "mát gan, giải nhiệt", trong đó cam thảo nam là cái tên vô cùng quen thuộc.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ an toàn y học là không nên. Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng cam thảo nam như một thức uống giải nhiệt hàng ngày, bởi dược liệu này tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung, hạ đường huyết đột ngột và đặc biệt là thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu an toàn lâm sàng trên thai kỳ.
Cam thảo nam: Thảo dược quen nhưng dùng sai rất dễ rước họa
Cam thảo nam, tên khoa học là Scoparia dulcis, là loài cây mọc hoang phổ biến khắp các vùng thôn quê Việt Nam. Trong đời sống thường nhật, dân gian hay thu hái toàn bộ thân, lá cây này để phơi khô, hãm trà thay nước lọc với niềm tin giúp thanh nhiệt, giải độc cơ thể.
Do có chữ "cam thảo" trong tên gọi dân dã, nhiều người nhầm lẫn cây này với vị thuốc cam thảo bắc (Glycyrrhiza glabra). Sự nhầm lẫn này tạo ra tâm lý chủ quan, coi đây là một loại trà ngọt lành tính, ai uống cũng được, kể cả phụ nữ đang mang thai.
Thực tế, cam thảo nam là một loại dược liệu chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học rất mạnh. Khi đi vào cơ thể thai phụ, các hoạt chất này có thể tạo ra những tác động sinh lý khó lường mà các cơ quan đang trong giai đoạn nhạy cảm của mẹ và thai nhi không thể dung nạp an toàn.
Hoạt chất sinh học trong cam thảo nam tác động thế nào tới cơ thể?
Theo các phân tích hóa thực vật, chiết xuất từ cây cam thảo nam (Scoparia dulcis) chứa rất nhiều nhóm hoạt chất đa dạng bao gồm alkaloids, flavonoids, sterols, saponins, phenols và glycosides [1]. Mỗi nhóm hợp chất này đều có những tác động dược lý riêng biệt đối với tế bào và hệ mạch máu.
Một số hợp chất thuộc nhóm saponin và alkaloid có khả năng tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn của cơ thể, bao gồm cả cơ trơn thành tử cung. Dưới góc độ dược lý học, sự kích thích của các hoạt chất này có thể làm gia tăng trương lực cơ tử cung hoặc gây ra các cơn co thắt bất thường. Đối với người bình thường, điều này có thể chỉ gây cồn cào nhẹ, nhưng với mẹ bầu, sự kích thích co bóp tử cung tiềm ẩn nguy cơ cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn tới động thai, ra máu bất thường hoặc thậm chí sinh non ngoài ý muốn.
Ngoài ra, cam thảo nam còn thể hiện hoạt tính sinh học rất mạnh trên hệ thống nội tiết. Một thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy dịch chiết nước của cây cam thảo nam ở nồng độ 10 microg/ml có khả năng kích thích sự tiết insulin từ các tiểu đảo tụy cô lập của chuột lên gấp 6,0 lần [2]. Dịch chiết này cũng bảo vệ tới 88% sự sống của dòng tế bào insulinoma chuột (RINm5F) trước độc tính gây chết tế bào do streptozotocin gây ra [2]. Điều này cho thấy cam thảo nam có thể gây biến đổi sâu sắc đến cơ chế điều hòa đường huyết tự nhiên.
Khoa học nói gì về các tác dụng của cây cam thảo nam?
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã ghi nhận cam thảo nam có nhiều tác dụng sinh học tích cực, tuy nhiên tất cả đều được thực hiện trên động vật hoặc trên các nhóm đối tượng bệnh lý cụ thể, hoàn toàn không đại diện cho phụ nữ mang thai.
Năm 2004, một nghiên cứu trên chuột cống mắc đái tháo đường được gây bởi streptozotocin cho thấy: việc sử dụng dịch chiết nước cam thảo nam với liều lượng 200 mg/kg thể trọng liên tục trong 15 ngày đã làm giảm đáng kể lượng đường trong máu, đồng thời làm tăng nồng độ insulin trong huyết tương [2]. Nghiên cứu này khẳng định cơ chế hạ đường huyết của cây gắn liền với khả năng thúc đẩy bài tiết insulin từ tuyến tụy [2].
Năm 2015, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo trên người đã được tiến hành với 35 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 (độ tuổi từ 35 đến 70 tuổi, mức đường huyết lúc đói ban đầu từ 126 đến 300 mg/dL) [3]. Trong nghiên cứu kéo dài 3 tháng cho mỗi giai đoạn thử nghiệm (sử dụng cháo cam thảo nam 3 ngày/tuần), chỉ số HbA1c ở nhóm can thiệp 1 đã giảm đáng kể từ 7,9 ± 0,5% xuống còn 6,5 ± 0,3% (với p = 0,003), và nhóm 2 giảm từ 7,0 ± 0,3% xuống 6,7 ± 0,3% [3]. Mức đường huyết lúc đói cũng có xu hướng giảm ở cả hai nhóm can thiệp (nhóm 1 giảm từ 174 ± 14 mg/dL xuống 160 ± 10 mg/dL; nhóm 2 giảm từ 183 ± 13 mg/dL xuống 160 ± 7 mg/dL) [3].
Bên cạnh tác động lên đường huyết, một nghiên cứu công bố năm 2023 trên cá ngựa vằn trưởng thành chỉ ra rằng chiết xuất cồn của cây cam thảo nam (Scoparia dulcis) ở nồng độ 20 microg/mL có khả năng bảo vệ tế bào thần kinh, giúp cải thiện trí nhớ qua thử nghiệm mê cung chữ T và giảm tổn thương mô thần kinh do chất độc acrylamide (nồng độ 0,75 mM) gây ra trong thời gian thực nghiệm 72 giờ [4]. Trong một hướng nghiên cứu khác năm 2022 nhằm tìm kiếm hoạt chất chống ký sinh trùng, dịch chiết hexane của cam thảo nam cho thấy hoạt tính ức chế giun tròn Onchocerca ochengi với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 50,78 mug/ml trên giun trưởng thành và 3,91 mug/ml trên ấu trùng microfilariae, đồng thời có nồng độ gây độc tế bào 50% trên tế bào biểu mô thận khỉ (LLC-MK2) là 31,25 mug/ml [1].
Dù những kết quả trên khẳng định cam thảo nam có giá trị dược lý nhất định trong điều trị đái tháo đường hay bảo vệ thần kinh, không có bất kỳ nghiên cứu nào trong số này chứng minh vị thuốc này an toàn khi nạp vào cơ thể người mẹ đang nuôi dưỡng một phôi thai.
Nguy cơ tiềm ẩn: Khoảng trống an toàn độc tính lâm sàng trên thai kỳ
Khoảng trống lớn nhất đối với việc sử dụng cam thảo nam cho phụ nữ mang thai chính là sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu an toàn lâm sàng có kiểm soát. Hiện nay chưa có bất kỳ thử nghiệm nào trên thế giới đánh giá nồng độ an toàn không gây độc tính phát triển của cam thảo nam đối với thai nhi ở người.
Trong nghiên cứu độc chất học, việc bảo vệ thai nhi khỏi các độc chất phát triển đòi hỏi phải xác định được mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOEL) dựa trên các biên độ an toàn chặt chẽ [5]. Bất kể độc tính sinh ra là do tác động trực tiếp lên phôi thai hay gián tiếp qua phản ứng nhiễm độc của cơ thể người mẹ, mục tiêu cao nhất vẫn là ngăn ngừa tổn hại không thể hồi phục cho đứa trẻ chưa chào đời [5].
Một nguy cơ rất rõ ràng từ các dữ liệu đã có là hiện tượng tụt đường huyết đột ngột. Do cam thảo nam có khả năng kích thích tiết insulin rất mạnh [2], phụ nữ mang thai nếu uống thường xuyên để "giải nhiệt" rất dễ gặp tình trạng hạ đường huyết. Tụt đường huyết ở thai phụ dẫn tới các triệu chứng hoa mắt, chóng mặt, té ngã chấn thương, làm giảm lưu lượng máu và chất dinh dưỡng nuôi thai qua bánh nhau.
Hơn nữa, khi một thảo dược chưa được kiểm nghiệm độc tính thai kỳ, việc mẹ bầu sử dụng liều lượng tùy tiện theo cảm tính tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với quá trình biệt hóa cơ quan và sự phát triển toàn diện của bào thai.
Hiểu lầm phổ biến: Cứ thảo mộc tự nhiên là an toàn cho mẹ và bé
Rất nhiều người vẫn giữ định kiến sai lầm rằng thuốc Tây mới độc hại, còn thảo mộc thiên nhiên hái từ vườn nhà thì "uống bao nhiêu cũng không sao". Đây là một hiểu lầm cực kỳ nguy hiểm trong chăm sóc sức khỏe thai kỳ.
Thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học chưa được tinh chế, với nồng độ biến thiên tùy thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hái và cách thức bảo quản, phơi sấy. Cơ thể người mẹ mang thai có sự thay đổi rất lớn về thể tích máu, chức năng chuyển hóa qua gan và lọc qua thận. Những chất mà cơ thể bình thường đào thải dễ dàng lại có thể tích tụ và gây áp lực nặng nề cho hệ thống nội tiết và bài tiết của mẹ bầu.
Quan niệm uống nước cam thảo nam để "mát gan", "hết nóng trong" thực chất chỉ giải quyết phần ngọn của cảm giác khó chịu nhưng lại đặt thai nhi vào thế đối mặt với nhiều rủi ro co thắt tử cung và xáo trộn chuyển hóa không đáng có.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng và tránh dùng?
Phụ nữ trong mọi giai đoạn mang thai – đặc biệt là 3 tháng đầu khi phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan trọng yếu – cần tuyệt đối tránh xa cam thảo nam.
Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc đang có dấu hiệu động thai, dọa sảy thai không được sử dụng thảo dược này dưới bất kỳ hình thức nào.
Mẹ bầu được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ hoặc đang sử dụng thuốc điều chỉnh đường huyết cũng phải loại bỏ hoàn toàn cam thảo nam khỏi chế độ ăn uống, nhằm tránh nguy cơ tương tác thuốc gây tụt đường huyết quá mức hoặc làm sai lệch kết quả theo dõi đường huyết y khoa.
Các bà mẹ đang cho con bú cũng nên thận trọng và kiêng dùng vì chưa có dữ liệu nào khẳng định các hoạt chất trong cam thảo nam không đi qua sữa mẹ để ảnh hưởng xấu đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh.
Lời khuyên thực tế: Thanh nhiệt an toàn cho thai kỳ không cần cam thảo nam
Cảm giác nóng trong khi mang thai phần lớn bắt nguồn từ sự gia tăng mạnh mẽ của hormone progesterone và tốc độ chuyển hóa cơ bản tăng cao để nuôi dưỡng thai nhi. Để làm mát cơ thể an toàn, mẹ bầu hoàn toàn có thể áp dụng các giải pháp khoa học, lành tính mà không cần tìm đến các loại thảo dược kích thích:
- Bổ sung đủ nước lọc: Uống từ 2 đến 2,5 lít nước ấm mỗi ngày, chia thành nhiều ngụm nhỏ. Đây là cách giải nhiệt, hỗ trợ lọc máu và làm mát cơ thể an toàn nhất.
- Tăng cường thực phẩm tự nhiên: Bổ sung các loại rau củ thanh mát có nguồn gốc rõ ràng như mồng tơi, rau ngót, bí xanh, dưa chuột, hoặc các loại trái cây giàu vitamin C và chất xơ.
- Dùng nước mát quen thuộc: Nếu cảm thấy nước lọc nhạt nhẽo, mẹ bầu có thể thay thế bằng nước râu ngô tươi nấu loãng, nước đậu đen rang nấu loãng không đường. Tuy nhiên, bất kỳ loại nước uống nào cũng chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải, không uống thay thế hoàn toàn nước lọc.
- Điều chỉnh lối sống: Mặc quần áo chất liệu cotton rộng rãi, thoáng khí; giữ không gian sống mát mẻ; hạn chế ăn đồ dầu mỡ, đồ chiên rán cay nóng để giảm thiểu tình trạng sinh nhiệt từ bên trong.
Nếu tình trạng nổi mụn nhọt, táo bón hoặc nóng rát trong người kéo dài gây mệt mỏi, thai phụ không nên tự làm "thầy thuốc" cho chính mình mà cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, tư vấn giải pháp điều trị phù hợp nhất.
Khi mang thai, sự an toàn của thai nhi luôn là ưu tiên cao nhất, vì vậy mọi bài thuốc dân gian đều cần phải được cân nhắc dưới lăng kính khoa học. Cam thảo nam dù có tác dụng dược lý nhất định nhưng hoàn toàn không phải là lựa chọn an toàn để giải nhiệt trong thai kỳ. Một chế độ ăn uống giàu rau xanh, uống đủ nước và lối sống lành mạnh chính là chiếc chìa khóa thanh nhiệt bền vững và an toàn nhất cho cả mẹ và bé.
