Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn bồi bổ cơ thể hoặc giảm các triệu chứng hô hấp mạn tính. Trong số đó, các cây thuộc chi Mạch môn, đặc biệt là cây cao cẳng trung gian (danh pháp khoa học: Ophiopogon intermedius D. Don), thường bị nhầm lẫn là an toàn cho mọi đối tượng sử dụng.
Thực tế, phụ nữ mang thai và người bị tiêu chảy kéo dài là hai nhóm đối tượng bắt buộc phải kiêng cữ dược liệu này. Việc thiếu hụt dữ liệu lâm sàng về độc tính, sự an toàn trong thai kỳ và tác động kích thích đường tiêu hóa khiến nguy cơ rủi ro vượt xa lợi ích trị liệu.
Bối cảnh và sự nhầm lẫn phổ biến
Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, các cây thuộc họ Măng tây (Asparagaceae) như chi Ophiopogon (Mạch môn, Cao cẳng) và Liriope thường được dùng thay thế nhau để trị ho khan, viêm họng hoặc thanh nhiệt. Đa số người dùng mặc định rằng thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ.
Sự ngộ nhận này tạo ra nhiều rủi ro sức khỏe khôn lường. Ophiopogon intermedius là một loài thực vật riêng biệt, thường mọc hoang dã hoặc được thu hái không qua kiểm định chuẩn hóa. Do có hình thái bên ngoài gần giống với Mạch môn Nhật Bản (Ophiopogon japonicus), người dùng rất dễ nhầm lẫn hoặc sử dụng sai liều lượng khi tự ý mua chế biến tại nhà.
Hoạt chất đặc trưng và cơ chế gây bất lợi
Các nghiên cứu tổng hợp về hóa thực vật học cho thấy nhóm thảo dược liriopogons chứa các hợp chất thứ cấp chủ yếu gồm steroidal saponins, flavonoids, polysaccharides và các acid hữu cơ [1]. Trong đó, steroidal saponins là nhóm chất chuyển hóa cốt lõi mang hoạt tính sinh học chính [1].
Mặc dù saponin có nhiều hoạt tính sinh học, nhóm hợp chất này lại có tính xà phòng, dễ gây kích ứng niêm mạc ruột non và dạ dày khi sử dụng qua đường uống. Ở liều lượng không chuẩn hóa, saponin có thể làm thay đổi tính thấm biểu mô ruột, thúc đẩy co bóp cơ trơn tiêu hóa và gây cản trở hấp thu dinh dưỡng. Điều này dẫn đến sự mất an toàn nghiêm trọng cho hệ tiêu hóa đang suy yếu hoặc nhạy cảm.
Khoảng trống dữ liệu khoa học về cao cẳng trung gian
Một đánh giá quan trọng công bố năm 2021 tổng hợp toàn diện các nghiên cứu về chi Ophiopogon và chi Liriope đã chỉ ra thực trạng thiếu hụt dữ liệu nghiêm trọng ở loài này [1]. Đánh giá nêu rõ: trong khi Ophiopogon japonicus, Liriope muscari và L. spicata được nghiên cứu hóa thực vật rất kỹ lưỡng, các loài khác gần như bị bỏ quên [1].
Cụ thể, trong tổng số 337 chất chuyển hóa được phân lập từ nhóm thảo dược này, các nhà khoa học đã ghi nhận 88 saponin từ O. japonicus, 37 saponin từ L. muscari, 31 saponin từ L. spicata, nhưng chỉ duy nhất 1 chất chuyển hóa và 1 saponin steroid đơn lẻ được tìm thấy và báo cáo từ cây cao cẳng trung gian (Ophiopogon intermedius D. Don) [1].
Sự chênh lệch này chứng minh cây cao cẳng trung gian chưa từng trải qua các thử nghiệm độc tính học cơ bản, nghiên cứu tiền lâm sàng quy chuẩn hay thử nghiệm lâm sàng trên người. Không có bất kỳ dữ liệu nào chứng minh mức liều an toàn, khả năng tích lũy độc chất trong gan thận hay tác động gây đột biến tế bào của loài cây này.
Nguy cơ tiềm ẩn cho phụ nữ mang thai
Đối với thai phụ, sự an toàn của thai nhi phụ thuộc hoàn toàn vào các chất mẹ đưa vào cơ thể qua nhau thai. Vì Ophiopogon intermedius chỉ mới được phân lập duy nhất 1 chất chuyển hóa và chưa có nghiên cứu độc tính sinh sản [1], nguy cơ gây hại cho bào thai là điều không thể loại trừ.
Nhiều hợp chất steroid thực vật có thể can thiệp vào trục nội tiết hoặc kích thích tử cung co thắt ngoài ý muốn. Khi chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận thảo dược không gây quái thai, không ảnh hưởng đến sự hình thành cơ quan nội tạng thai nhi, phụ nữ mang thai tuyệt đối không được sử dụng dưới bất kỳ hình thức sắc uống hay chiết xuất nào.
Rủi ro nghiêm trọng ở người tiêu chảy mạn tính
Người mắc bệnh tiêu chảy mạn tính thường có niêm mạc ruột bị viêm loét, loạn khuẩn đường ruột và giảm diện tích hấp thu nghiêm trọng. Trong nhóm liriopogons, các hợp chất steroidal saponins là thành phần hoạt tính sinh học chính [1].
Steroidal saponin khi đi qua đường ruột tổn thương sẽ kích thích trực tiếp lên thành ruột, làm tăng nhu động cơ trơn và tăng tiết dịch. Hậu quả là người bệnh dễ gặp tình trạng mất nước cấp, rối loạn điện giải và suy nhược trầm trọng hơn. Do thiếu dữ liệu an toàn tiêu hóa trên loài O. intermedius [1], việc dùng dược liệu này có thể khiến bệnh cảnh tiêu chảy mạn tính diễn biến phức tạp và khó kiểm soát.
Nguy cơ nhầm lẫn loài trong thực tế thu hái
Một trở ngại rất lớn trong kiểm soát an toàn của cao cẳng trung gian là vấn đề định danh dược liệu. Các nghiên cứu về di truyền học cho thấy các loài thuộc hai chi Liriope và Ophiopogon có hình thái rất tương đồng, đòi hỏi phải phát triển các chỉ thị phân tử DNA chuyên biệt (như các đoạn mã SA06, SB05 đặc hiệu cho Ophiopogon japonicus hay SA12 đặc hiệu cho Liriope platyphylla) mới có thể phân biệt chính xác nhằm bảo đảm chất lượng, độ an toàn và hiệu quả trị liệu [2].
Trong tự nhiên hoặc tại các chợ dược liệu không được kiểm nghiệm bằng công nghệ gen, việc thu hái nhầm lẫn giữa Ophiopogon intermedius và các loài mạch môn khác xảy ra rất thường xuyên. Sự nhầm lẫn này có thể dẫn tới việc sử dụng sai dược liệu, đưa các chất chưa rõ độc tính vào cơ thể người bệnh.
Khuyến nghị áp dụng và giải pháp thay thế
Trước thực trạng thiếu hụt dữ liệu khoa học, độc giả cần xây dựng thái độ thận trọng, dựa trên chứng cứ y khoa thay vì tin đồn truyền miệng:
Không tự ý đào rễ, hái lá cây mọc hoang dạng cỏ cao cẳng để phơi khô làm trà hoặc sắc thuốc uống. Khi cần dùng các bài thuốc cổ truyền có vị Mạch môn, chỉ chọn mua sản phẩm từ các cơ sở dược liệu được cấp phép, có nguồn gốc chiết xuất rõ ràng từ loài Ophiopogon japonicus đã được chuẩn hóa.
Nếu đang gặp các triệu chứng ho, khô họng hoặc rối loạn tiêu hóa, người bệnh nên đi khám tại các chuyên khoa y học cổ truyền hoặc tây y chính quy. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược trôi nổi để tự điều trị tại nhà, đặc biệt khi cơ thể đang có bệnh nền.
Lời kết
Cây cao cẳng trung gian (Ophiopogon intermedius) là một ví dụ điển hình cho thấy thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối. Phụ nữ mang thai và người bị tiêu chảy mạn tính là hai đối tượng bắt buộc phải tránh xa dược liệu này do thiếu hoàn toàn bằng chứng y học về an toàn và độc tính. Hãy chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể.