Creatine là thực phẩm bổ sung phổ biến giúp tăng sức mạnh và khối cơ cho người tập thể hình. Nhiều người mới bắt đầu dùng creatine băn khoăn liệu hoạt chất này có làm hỏng thận hoặc gây đau bụng, tiêu chảy hay không.
Câu trả lời ngắn gọn: Creatine an toàn với người trưởng thành khỏe mạnh khi dùng đúng liều lượng tiêu chuẩn [1]. Tuy nhiên, những người có bệnh thận mạn tính từ trước, người có nguy cơ suy giảm chức năng thận, hoặc người dùng thuốc hại thận không nên tùy tiện sử dụng hoạt chất này [1], [2], [3].
Cơ chế tác động và chuyển hóa của creatine trong cơ thể
Khi bổ sung vào cơ thể, creatine chủ yếu tích trữ trong các mô cơ dưới dạng phosphocreatine để tái tạo năng lượng nhanh chóng cho các bài tập cường độ cao. Một lượng nhỏ creatine tự nhiên thoái hóa hàng ngày thành creatinine, một chất thải được thận lọc và bài tiết qua nước tiểu [1].
Chính vì lý do này, khi nạp một lượng lớn creatine từ bên ngoài, nồng độ creatinine trong máu sẽ tăng lên mức vừa phải [4]. Đây là phản ánh trực tiếp của quá trình chuyển hóa creatine dư thừa thành creatinine chứ không hẳn là bằng chứng cho thấy màng lọc thận bị tổn thương [1], [4]. Tình trạng này có thể gây hiểu nhầm trong các xét nghiệm máu định kỳ, khiến bác sĩ nhầm lẫn là chức năng lọc của thận bị suy giảm [1], [4].
Ngoài ra, ở mức liều nạp cao khoảng 20 g/ngày, creatine được chuyển hóa tạo ra các chất như methylamine và formaldehyde bài tiết qua nước tiểu [4], [2], [3], [5]. Dù các nghiên cứu trên người khỏe mạnh cho thấy mức bài tiết này vẫn nằm trong ngưỡng sinh lý bình thường và không làm suy giảm chức năng thận [2], [3], [5], việc thận phải xử lý thêm các sản phẩm chuyển hóa này là điều cần cân nhắc ở người có nền tảng lọc máu yếu [4].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về creatine và chức năng thận?
Để làm rõ nghi vấn creatine gây hại thận, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm khác nhau:
Nghiên cứu động vật năm 2003 trên chuột đực Wistar: Nghiên cứu chia làm 4 nhóm, gồm chuột bình thường và chuột bị cắt bỏ hai phần ba quả thận (mô phỏng suy thận mạn), được cho ăn chế độ đối chứng hoặc bổ sung creatine liều 2% w/w (tương đương 0,9 ± 0,2 g/kg thể trọng/ngày) trong 4 tuần [6]. Kết quả cho thấy tốc độ lọc cầu thận đo bằng inulin (0,28 ± 0,08 so với 0,25 ± 0,08 ml/phút/100 g), độ thanh thải creatinine, nồng độ cystatin C huyết thanh và protein niệu không có sự khác biệt giữa các nhóm [6]. Nghiên cứu kết luận creatine không làm suy giảm thêm chức năng thận trên mô hình động vật có bệnh thận từ trước [6]. Tuy nhiên, giới hạn lớn là kết quả trên loài gặm nhấm không thể phản ánh hoàn toàn sinh lý phức tạp ở người.
Nghiên cứu tổng quan năm 2004: Tác giả rà soát 12 bài báo và báo cáo ca bệnh trên cơ sở dữ liệu PubMed [1]. Kết luận chỉ ra creatine an toàn cho người lớn khỏe mạnh ở liều nạp 20 g/ngày trong 5 ngày và liều duy trì dưới hoặc bằng 3 g/ngày [1]. Giới hạn được ghi nhận là còn quá ít thử nghiệm về việc dùng liều trên 10 g/ngày trong thời gian dài, và chưa có đủ dữ liệu an toàn trên trẻ em, thanh thiếu niên [1].
Thử nghiệm lâm sàng năm 2014 trên 40 tình nguyện viên trẻ tuổi khỏe mạnh nhưng ít vận động: Nhóm nghiên cứu cho người tham gia dùng liều creatine 20 g/ngày trong một tuần [4]. Kết quả ghi nhận nồng độ creatinine và enzyme CK huyết tương tăng đáng kể, đồng thời giảm globulin và hormone T3, mô phỏng tình trạng suy giảm chức năng thận giả [4]. Tác giả lưu ý creatine liều cao làm tăng các sản phẩm phụ chuyển hóa và có thể tạo gánh nặng cho thận ở những người không duy trì tập luyện thể lực đều đặn [4]. Giới hạn nghiên cứu là không có nhóm đối chứng dùng giả dược mù đôi và sự thay đổi hormone tuyến giáp chỉ ở mức ranh giới có ý nghĩa thống kê [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2018: Rà soát 19 bài báo lâm sàng và thực nghiệm, đánh giá thời gian dùng creatine từ 5 ngày đến 5 năm với liều từ 5 g/ngày đến 30 g/ngày [2]. Kết quả cho thấy creatine không làm thay đổi các chỉ số chức năng thận như tốc độ lọc cầu thận ở vận động viên và người tập thể hình khỏe mạnh [2]. Các liều cao ngắn hạn (20 g/ngày đến 0,3 g/kg/ngày) làm tăng methylamine và formaldehyde trong nước tiểu nhưng không có bằng chứng lâm sàng gây hại thận [2]. Dù vậy, tổng quan kết luận người có bệnh thận từ trước vẫn không nên dùng [2].
Nghiên cứu tổng quan năm 2011: Phân tích các dữ liệu an toàn và khẳng định creatine không làm thay đổi men gan, urê, tốc độ lọc cầu thận hay bài tiết albumin ở người khỏe mạnh cả trẻ tuổi lẫn lớn tuổi sau nhiều tháng sử dụng [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu khuyến cáo người có bệnh thận từ trước hoặc có nguy cơ suy thận không nên dùng liều cao trên 3-5 g/ngày [3].
Các báo cáo ca bệnh thực tế: Lời cảnh tỉnh từ việc dùng sai cách
Bên cạnh các nghiên cứu diện rộng, y văn ghi nhận những trường hợp tổn thương thận liên quan đến bổ sung creatine:
Một báo cáo năm 2004 ghi nhận trường hợp nam thanh niên 20 tuổi bị suy thận cấp sau khi tự ý uống creatine liều cao 20 g/ngày kéo dài liên tục suốt 4 tuần [1]. Bình thường, giai đoạn nạp 20 g chỉ được kéo dài 5 ngày, việc lạm dụng liều cao gấp nhiều lần khuyến cáo đã dẫn đến hậu quả nghiêm trọng [1].
Một báo cáo khác năm 2006 mô tả một nam thanh niên 24 tuổi khỏe mạnh tập tạ bị suy thận cấp và xuất hiện protein trong nước tiểu [7]. Sinh thiết thận phát hiện tình trạng viêm thận kẽ cấp tính khi người này dùng creatine monohydrate cùng lúc với nhiều loại thực phẩm bổ sung thể hình khác [7]. Chức năng thận của bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn sau khi ngừng toàn bộ các thực phẩm bổ sung [7].
Các ca bệnh này cho thấy nguy cơ thường xuất hiện khi người dùng lạm dụng liều lượng vượt quá chỉ dẫn, kéo dài thời gian nạp liều cao, hoặc kết hợp tùy tiện nhiều loại chế phẩm không rõ nguồn gốc [1], [7], [5].
Hiểu lầm thường gặp về creatine và thận
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là: Cứ thấy chỉ số creatinine máu tăng khi xét nghiệm nghĩa là creatine đang phá hủy thận. Thực tế, creatinine là sản phẩm thoái hóa tự nhiên của creatine [1]. Khi bạn nạp creatine từ ngoài vào, cơ thể có nhiều nguyên liệu hơn để chuyển thành creatinine, dẫn đến nồng độ chất này trong máu và nước tiểu tăng nhẹ [4], [5].
Hiện tượng tăng creatinine này không đồng nghĩa với việc màng lọc cầu thận bị suy giảm [1], [5]. Do đó, creatinine huyết thanh đôi khi là một chỉ dấu sai lệch (false indicator) về suy giảm chức năng thận ở những người đang nạp creatine [1]. Giới chuyên môn khuyến cáo các nghiên cứu và kiểm tra y khoa trong tương lai nên dùng thêm các chỉ số khác như inulin hoặc cystatin C huyết thanh thay vì chỉ dựa vào creatinine [6], [1].
Một hiểu lầm khác là creatine gây hại hệ tiêu hóa diện rộng. Một số vận động viên ghi nhận tình trạng chuột rút cơ bắp hoặc khó chịu ở đường tiêu hóa khi bổ sung creatine [3], [8]. Tuy nhiên, tỷ lệ gặp các triệu chứng tiêu hóa này là rất thấp, không phổ biến và chưa có bằng chứng chắc chắn rằng chúng bắt nguồn trực tiếp từ bản thân phân tử creatine [3], [8].
Ai không nên hoặc cần đặc biệt thận trọng khi dùng Creatine?
Dựa trên dữ liệu y văn hiện có, các nhóm đối tượng sau được khuyến cáo không nên sử dụng hoặc phải hết sức cẩn trọng:
Người có bệnh thận mạn tính hoặc tiền sử tổn thương thận: Mặc dù nghiên cứu trên chuột suy thận không cho thấy suy giảm thêm [6], các chuyên gia y tế đồng thuận khuyến cáo người có bệnh lý thận có sẵn không nên sử dụng creatine [1], [2], [3], [5].
Người có nguy cơ cao suy giảm chức năng thận: Những bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, hoặc người đã có sẵn tình trạng giảm tốc độ lọc cầu thận được khuyên không nên dùng creatine ở mức liều trên 3-5 g/ngày [3].
Người đang sử dụng thuốc có độc tính trên thận (nephrotoxic medications): Việc dùng chung creatine với các loại thuốc đào thải qua thận có thể làm gia tăng nguy cơ rối loạn chức năng thận [1], [5].
Trẻ em và thanh thiếu niên: Độ an toàn của creatine trên các đối tượng chưa trưởng thành hiện vẫn chưa được xác lập đầy đủ qua các nghiên cứu dài hạn [1].
Người có đường tiêu hóa nhạy cảm: Nếu từng gặp phản ứng khó chịu dạ dày khi dùng liều lớn, cần cẩn trọng và chia nhỏ lượng dùng [8].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để sử dụng creatine an toàn cho mục tiêu tập luyện mà không gây quá tải cho các cơ quan bài tiết, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Về liều lượng: Nếu áp dụng giai đoạn nạp nhanh, chỉ dùng liều 20 g/ngày và không dùng quá 5 ngày liên tục [1]. Tuyệt đối không kéo dài liều 20 g/ngày tới 4 tuần như các trường hợp gặp sự cố [1]. Sau đó, chuyển sang liều duy trì dưới hoặc bằng 3 g/ngày [1], hoặc 3-5 g/ngày [3]. Với đa số người tập phong trào, hoàn toàn có thể bỏ qua giai đoạn nạp và chỉ cần dùng đều đặn 3 g/ngày.
Về thời điểm và cách dùng: Bạn có thể pha creatine với nước lọc hoặc dùng cùng các công thức trước tập luyện chứa amino acid để nâng cao năng lượng [5]. Không nên tự ý pha trộn quá nhiều thực phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc cùng một lúc để tránh nguy cơ viêm thận kẽ [7].
Chế độ sinh hoạt: Creatine an toàn hơn khi kết hợp cùng các chương trình tập luyện thể chất có kiểm soát thay vì dùng khi ngồi yên một chỗ [4]. Ngoài ra, uống đủ nước mỗi ngày là nguyên tắc sống còn để hỗ trợ quá trình bài tiết và hấp thu của cơ bắp.
Nếu bạn đang có bệnh nền mạn tính, đái tháo đường, huyết áp hoặc đang phải uống thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng creatine. Việc kiểm tra chức năng thận trước khi bắt đầu dùng là biện pháp phòng ngừa thận trọng [3]. Creatine là một chất hỗ trợ tập luyện an toàn và hiệu quả cao, nhưng chỉ khi bạn tôn trọng đúng liều lượng khuyến cáo của khoa học.
