Ai không nên dùng lá chay Bắc Bộ? 4 nhóm cần cẩn trọng

Cây chay Bắc Bộ từ lâu đã xuất hiện quen thuộc trong đời sống người Việt, từ món canh chua thanh mát đến các bài thuốc dân gian truyền miệng. Gần đây, nhiều người tìm kiếm lá thảo dược này như phương thuốc bồi bổ hoặc hỗ trợ trị bệnh mạn tính. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại lá này không an toàn tuyệt đối như nhiều người lầm tưởng.

Câu trả lời ngắn gọn: người suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không nên tùy tiện dùng lá chay Bắc Bộ do thiếu dữ liệu an toàn trên người.

Cơ chế sinh học và những phát hiện ban đầu

Cây chay Bắc Bộ có tên khoa học là Artocarpus tonkinensis A. Chev. ex Gagnep., thuộc chi Mít (Artocarpus). Trong y học dân gian, lá và vỏ cây thường được sử dụng với mong muốn kháng viêm, hỗ trợ giảm đau nhức. Dù vậy, các cơ chế tác động của loài cây này lên cơ thể người vẫn còn là một khoảng trống lớn cần nghiên cứu thêm.

Ở mức độ phân tử, các nhà khoa học đã phân lập được một số hoạt chất từ dịch chiết lá cây. Tiêu biểu trong số đó là hợp chất maesopsin 4-O-beta-glucoside, hay còn gọi là TAT2 ^[1]. Hoạt chất này được ghi nhận có khả năng tác động sinh học trực tiếp lên các tế bào khối u thực nghiệm ^[1].

Khi đưa vào cơ thể động vật, hoạt chất TAT2 can thiệp vào quá trình phát triển tế bào và điều hòa một số chỉ số sinh hóa máu ^[1]. Mặc dù mở ra hướng đi mới cho ngành dược liệu học, cơ chế này cũng cho thấy thảo dược chứa các chất có hoạt tính sinh học mạnh. Những can thiệp sâu vào chuyển hóa tế bào đồng nghĩa với nguy cơ gây xáo trộn nội môi, đặc biệt ở người có thể trạng yếu hoặc bệnh lý nền phức tạp.

Nghiên cứu khoa học nói gì về lá chay Bắc Bộ?

Cho đến nay, các dữ liệu kiểm chứng tính an toàn và hiệu lực của lá chay Bắc Bộ (Artocarpus tonkinensis) hoàn toàn chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được công bố trên cơ thể người đối với dược liệu thô này.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành đánh giá tác dụng kháng u của hoạt chất TAT2 được phân lập từ chiết xuất ethanol của lá Artocarpus tonkinensis ^[1]. Nghiên cứu thực hiện trên chuột nhắt trắng dòng BALB/c mang khối u biểu mô phổi Lewis (LLC) cấy dưới da với số lượng 2 x 10(6) tế bào ^[1]. Động vật mang u được chia nhóm cho uống TAT2 ở các mức liều khác nhau hoặc dùng thuốc đối chứng tiêu chuẩn là doxorubicin, sau đó theo dõi mức tăng trưởng của khối u, tỷ lệ tử vong và các thông số huyết học, sinh hóa máu ^[1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy TAT2 không gây độc tính cấp ở liều cao nhất từng được thử nghiệm là 2000 mg/kg thể trọng chuột ^[1]. Ở các mức liều uống 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng, hoạt chất TAT2 làm giảm đáng kể tốc độ phát triển khối u, gia tăng tỷ lệ sống sót của chuột bệnh, đồng thời cải thiện các thông số sinh hóa và huyết học với ý nghĩa thống kê rõ rệt (P < 0.05) ^[1]. Nhóm tác giả kết luận TAT2 có hoạt tính kháng u rõ rệt, sinh khả dụng tốt, độc tính thấp trên mô hình chuột và mở ra tiềm năng chiết xuất quy mô lớn phục vụ bào chế thuốc trong tương lai ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2016 cũng bộc lộ những giới hạn lớn. Thử nghiệm chỉ đánh giá hoạt chất tinh khiết TAT2 trên chuột cấy u phổi, không đại diện cho toàn bộ dịch chiết thô của lá chay tươi hay khô khi đun nấu theo cách thông thường. Hơn nữa, việc thiếu vắng dữ liệu độc tính bán trường diễn và độc tính mạn tính trên người khiến việc dùng lá cây này như thảo dược thường nhật tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Hiểu lầm phổ biến: Tự nhiên không có nghĩa là vô hại

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là mặc định cây cỏ tự nhiên đều lành tính, uống càng nhiều càng giải độc. Nhiều người hái lá chay đun uống thay nước lọc quanh năm để phòng ngừa bệnh tật mà không hề kiểm soát hàm lượng.

Thực tế, dịch chiết thực vật luôn chứa hỗn hợp hàng chục đến hàng trăm hợp chất hóa học khác nhau. Độc tính hay hoạt tính phụ thuộc trực tiếp vào liều dùng, nồng độ và thời gian cơ thể tiếp xúc. Một chất có thể không gây độc cấp tính sau một vài lần uống nhưng tích lũy lâu dài trong gan và thận có thể gây suy giảm chức năng các cơ quan này.

Một nguy cơ nhầm lẫn khác cực kỳ tai hại nằm ở tên gọi khoa học của thực vật. Nhiều loại cây mang tên loài tương tự nhau do cùng nguồn gốc địa lý (chẳng hạn đuôi tên khoa học tonkinensis), nhưng thuộc các họ thực vật hoàn toàn khác biệt. Việc nhầm lẫn giữa loài cây ăn quả lành tính với các loài thảo mộc chứa độc tính cao có thể dẫn tới ngộ độc nghiêm trọng, tổn thương thần kinh hoặc đe dọa tính mạng. Vì vậy, người dân không được tự ý thu hái cây cỏ hoang dại dựa trên các tên gọi địa phương mơ hồ.

4 nhóm người cần thận trọng, tránh tự ý sử dụng

Căn cứ vào dữ liệu nghiên cứu tiền lâm sàng hiện có và đặc điểm sinh học của chiết xuất lá chay Bắc Bộ, 4 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng, không tự ý sử dụng nếu không có chỉ định từ bác sĩ:

Nhóm 1: Người bị suy giảm miễn dịch. Lá chay Bắc Bộ chứa các hoạt chất có khả năng can thiệp vào các chỉ số huyết học và sinh hóa của cơ thể ^[1]. Ở bệnh nhân có hệ miễn dịch suy yếu, người mắc bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, các hợp chất này có thể gây xáo trộn phản ứng phòng vệ tự nhiên của cơ thể.

Nhóm 2: Phụ nữ mang thai. Hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu nào chứng minh mức độ an toàn của dịch chiết lá chay Bắc Bộ đối với sự phát triển của thai nhi. Việc hấp thu các hoạt chất có hoạt tính sinh học lạ có thể tác động tiêu cực đến quá trình phân chia tế bào phôi thai hoặc gây co bóp cơ trơn tử cung ngoài ý muốn.

Nhóm 3: Phụ nữ đang cho con bú. Khả năng bài tiết của các hợp chất trong lá chay qua sữa mẹ hoàn toàn chưa được làm rõ. Trẻ sơ sinh có hệ thống enzym gan và chức năng lọc của thận chưa hoàn thiện, rất dễ bị tổn thương nếu hấp thu phải các chất chưa được kiểm định an toàn từ thảo dược qua đường sữa mẹ.

Nhóm 4: Người chuẩn bị phẫu thuật. Dịch chiết lá chay cho thấy khả năng can thiệp vào các thông số sinh hóa và chỉ số dòng máu trên động vật thí nghiệm ^[1]. Điều này dấy lên lo ngại về nguy cơ làm thay đổi thời gian đông máu, tương tác bất lợi với các loại thuốc gây mê, thuốc an thần hoặc làm tăng nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát trong và sau mổ. Bệnh nhân cần ngừng sử dụng ít nhất 2 tuần trước khi bước vào bất kỳ can thiệp ngoại khoa nào.

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Lá chay Bắc Bộ là một nét văn hóa ẩm thực độc đáo khi được dùng làm gia vị nấu nướng, chẳng hạn cho vài lá vào nồi canh chua để tạo hương vị đặc trưng. Việc sử dụng ẩm thực với số lượng rất ít thỉnh thoảng trong bữa ăn nhìn chung không gây ảnh hưởng xấu ở người trưởng thành khỏe mạnh.

Tuy nhiên, nếu có ý định sử dụng lá chay khô hoặc tươi dưới dạng thảo dược sắc uống hỗ trợ điều trị, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn:

• Không tự ý hái lá cây mọc hoang dại để tránh nhầm lẫn thực vật độc hại.
• Không uống nước sắc lá chay thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
• Không kết hợp tùy tiện lá chay với các loại thuốc Tây điều trị bệnh mạn tính, đặc biệt là thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị ung thư.
• Ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau bụng, mệt mỏi hoặc vàng da.

Tóm lại, lá chay Bắc Bộ là dược liệu tiềm năng đang trong giai đoạn nghiên cứu ban đầu và cho thấy tác dụng ức chế tế bào u trên động vật ^[1]. Tuy nhiên, từ mô hình chuột tới cơ thể người là một khoảng cách rất xa, đòi hỏi thêm nhiều bằng chứng khoa học vững chắc. Mọi người không nên coi thảo dược tự nhiên là vô hại và cần luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào vào quy trình điều trị của mình.