Nhiều người thường tin rằng các loại thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và có thể dùng bồi bổ tùy ý. Trong số đó, ngũ vị nam được truyền tai nhau như bài thuốc quý giúp tăng cường tuần hoàn, giảm nhức mỏi xương khớp. Tuy nhiên, bất kỳ vị thảo mộc nào có dược tính sinh học cũng tiềm ẩn rủi ro nếu dùng sai đối tượng hoặc sai liều lượng.
Ngũ vị nam có thực sự an toàn tuyệt đối? Câu trả lời là không. Với đặc tính hoạt huyết và chứa nhiều thành phần hóa thực vật phức tạp, thảo dược này chống chỉ định hoặc cần hết sức thận trọng ở ít nhất 4 nhóm đối tượng: phụ nữ mang thai, người viêm loét đường tiêu hóa, người suy giảm chức năng gan nặng và người đang điều trị bệnh lý đặc thù.
Bối cảnh và sự nhầm lẫn thường gặp về ngũ vị nam
Trong y học cổ truyền, việc sử dụng các loài thực vật làm dược liệu đòi hỏi phân định nguồn gốc chính xác. Đáng chú ý, tên gọi "ngũ vị nam" trên thực tế tồn tại nhiều bất cập và dễ gây nhầm lẫn trên thị trường thảo dược [1].
Nghiên cứu công bố năm 2010 đã làm rõ tranh luận về tên gọi của chi Kadsura và Schisandra [1]. Họ Ngũ vị tử (Schisandraceae) gồm hai chi riêng biệt là Schisandra và Kadsura, với bộ phận dùng và tác dụng y học hoàn toàn khác nhau [1]. Quả phơi khô của cây Schisandra chinensis được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc là ngũ vị tử ("Wuweizi"), thường dùng làm thuốc bổ thần kinh, trị ho và an thần [1]. Trong khi đó, quả phơi khô của Schisandra sphenanthera mới là nguồn gốc chính thức của "ngũ vị nam" (Nanwuweizi) [1].
Tuy nhiên, trong dân gian và trên thị trường, chi Kadsura (như Kadsura longipedunculata) vẫn thường bị gọi nhầm là "ngũ vị nam" [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng thân và rễ của các loài Kadsura mang các tên gọi liên quan đến "Xuyết đằng" (XueTeng), có tác dụng hoạt huyết tán ứ, trị phong thấp, gãy xương và điều hòa kinh nguyệt [1]. Sự nhầm lẫn giữa quả Schisandra và thân rễ chi Kadsura dẫn đến việc kiểm soát an toàn trở nên phức tạp [1].
Một khảo sát khác năm 2018 cũng ghi nhận các loài Kadsura như K. coccinea, K. heteroclita và K. longipedunculata phân bố rộng ở nam và tây nam Trung Quốc, thường bị các thầy thuốc dân gian và cơ sở dược liệu nhầm lẫn do hình thái tương đồng [2]. Do đó, việc xác định tính an toàn đòi hỏi phải biết rõ đang dùng bộ phận nào và thuộc chi thực vật nào [2].
Cơ chế tác động sinh học của dược liệu
Để hiểu vì sao ngũ vị nam có thể gây hại cho một số đối tượng, cần xem xét cơ chế hoạt chất của chúng. Thân và rễ của các loài thuộc chi này nổi bật với đặc tính hoạt huyết tiêu ứ và điều kinh [1]. Tác động này giúp tăng tuần hoàn lưu thông máu, nhưng lại trực tiếp kích thích co bóp cơ trơn thành mạch và các cơ quan vùng chậu, bao gồm cả tử cung [3], [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học từ dược liệu này. Cụ thể, một nghiên cứu năm 2016 sử dụng phương pháp sắc ký ngược dòng tốc độ cao (HSCCC) kết hợp siêu lọc ly tâm đã phân lập được các chất ức chế men alpha-amylase từ chiết xuất Kadsura longipedunculata [4]. Hai hợp chất được xác định với độ tinh khiết cao là quercetin-3-O-rhamnoside (độ tinh khiết 92,3%) và axit protocatechuic (độ tinh khiết 94,6%) [4].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm chứng minh quercetin-3-O-rhamnoside và axit protocatechuic có giá trị IC50 ức chế alpha-amylase lần lượt là 28,8 và 12,5 micromol/L [4]. Mặc dù các hoạt chất này mở ra tiềm năng điều hòa hấp thu đường, chúng đồng thời tác động lên hoạt động bài tiết men tiêu hóa và chuyển hóa toàn thân [4]. Nếu cơ thể đang chịu tổn thương niêm mạc hoặc suy giảm chức năng khử độc, việc nạp các hợp chất tự nhiên đậm đặc có thể tạo thêm áp lực chuyển hóa.
Nghiên cứu nói gì về rủi ro ở các nhóm đối tượng
Khảo sát đa quốc gia năm 2016 về việc sử dụng thảo dược trong thai kỳ đã cảnh báo mạnh mẽ về tình trạng lạm dụng cây thuốc [3]. Nghiên cứu này ghi nhận tỷ lệ phụ nữ dùng các loại thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định lên tới 33,1% và nhóm cần thận trọng là 36% tại khu vực Đông Âu [3]. Điều đáng lo ngại là lời khuyên sử dụng thảo dược chống chỉ định đến từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với các nguồn không chính thức [3].
Lý do chính khiến nhiều loại thảo dược bị chống chỉ định trong thai kỳ là do bằng chứng về tác động điều kinh (emmenagogues) hoặc kích thích co bóp tử cung (uterine stimulants), có thể dẫn đến kết cục thai kỳ tiêu cực như sảy thai hoặc sinh non [3]. Dược tính hoạt huyết tán ứ và điều kinh của các loài thảo dược tương tự Kadsura longipedunculata khiến việc tự ý dùng trong thai kỳ trở thành một yếu tố nguy cơ rất lớn [3], [1].
Ngoài ra, chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn nào chứng minh độ an toàn của chiết xuất ngũ vị nam đối với phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Khi thiếu dữ liệu kiểm nghiệm độc tính trên người, việc sử dụng bất kỳ chế phẩm đậm đặc nào từ dược liệu này đều không được khuyến nghị.
4 nhóm đối tượng cần tránh hoặc thận trọng tối đa
Dựa trên đặc tính dược lý và các bằng chứng hiện có, dưới đây là 4 nhóm người không nên tự ý dùng ngũ vị nam:
1. Phụ nữ mang thai và người nghi ngờ có thai: Thảo dược này có tính hoạt huyết và tác động lên chu kỳ kinh nguyệt [1]. Các chất có đặc tính kích thích tử cung hoặc thúc đẩy co bóp thành tử cung tiềm ẩn nguy cơ gây động thai, sảy thai ngoài ý muốn [3]. Dữ liệu an toàn thai kỳ cho loài thực vật này hoàn toàn chưa được thiết lập.
2. Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng: Các chiết xuất thực vật chứa polyphenol đậm đặc và các hợp chất ức chế men như quercetin-3-O-rhamnoside hay axit protocatechuic có thể can thiệp vào quá trình phân giải thức ăn và hoạt động của dịch vị tiêu hóa [4]. Người đang có ổ loét hở hoặc xuất huyết tiêu hóa dễ gặp phải cảm giác cồn cào, buồn nôn, đau thượng vị khi hấp thụ dược liệu dạng thô chưa qua tinh chế chuẩn hóa.
3. Người suy giảm chức năng gan nặng: Mọi hoạt chất sinh học tự nhiên sau khi hấp thu vào máu đều phải đi qua gan để chuyển hóa và khử độc. Việc các nguồn dược liệu chi Kadsura thường bị pha lẫn, thu hái nhầm loài hoặc thiếu quy trình kiểm định chuẩn hóa đồng nhất khiến gan phải làm việc quá tải [2], [1]. Bệnh nhân xơ gan, viêm gan cấp hoặc suy giảm men gan nghiêm trọng cần tránh nạp thêm các bài thuốc sắc phức tạp từ thân rễ cây thuốc.
4. Người chuẩn bị can thiệp y tế hoặc đang dùng thuốc đặc trị: Do dược liệu này có công dụng hoạt huyết và tác động tuần hoàn máu [1], người sắp bước vào phẫu thuật nếu dùng thảo dược có thể tăng rủi ro chảy máu khó cầm. Tương tự, nếu đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa hoặc thuốc tác động thần kinh, người bệnh không nên tự ý kết hợp thêm các chiết xuất từ Kadsura hay Schisandra để tránh tương tác bất lợi.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là "cây cỏ tự nhiên thì vô hại, uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Nghiên cứu đã chứng minh rằng các loài Kadsura chứa những hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, ức chế enzyme ở nồng độ micromol [4]. Vì vậy, chúng hoạt động giống như một dạng thuốc điều trị chứ không đơn thuần là nước giải khát.
Hiểu lầm thứ hai nằm ở việc nhầm lẫn tên gọi. Rất nhiều người nghĩ rằng "ngũ vị nam" chỉ là quả ngũ vị thu hái ở miền nam. Thực tế, thị trường có sự trộn lẫn phức tạp giữa thân rễ các loài dây leo chi Kadsura (chuyên trị khớp, hoạt huyết) và quả khô của Schisandra (chuyên bổ khí, an thần) [1]. Uống nhầm loại hoặc sai bộ phận dùng có thể gây phản tác dụng đối với bệnh lý sẵn có.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và cách phòng tránh rủi ro
Đối với người có sức khỏe bình thường muốn sử dụng ngũ vị nam để hỗ trợ sức khỏe xương khớp hoặc điều hòa khí huyết, việc sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc an toàn nghiêm ngặt:
Chỉ mua thảo dược từ các bệnh viện y học cổ truyền, cơ sở đông y có giấy phép hoặc nhà thuốc đạt chuẩn để tránh tình trạng nhầm lẫn loài thực vật [2], [1]. Tránh xa các sản phẩm trôi nổi không nhãn mác, thảo dược thu hái tự nhiên không qua kiểm định chất lượng.
Chỉ dùng một lượng vừa phải theo đúng thang thuốc được bác sĩ chuyên khoa kê đơn. Tuyệt đối không tự ý ngâm rượu thảo dược đậm đặc hoặc đun nước uống thay trà hằng ngày trong thời gian dài. Khi đang xuất hiện triệu chứng đau bụng, rối loạn tiêu hóa, hoặc trễ kinh, cần ngừng ngay lập tức.
Kết luận
Ngũ vị nam là một dược liệu quý trong y học cổ truyền nhưng đi kèm dược tính mạnh mẽ và nguy cơ nhầm lẫn nguồn gốc cao. Phụ nữ mang thai, người viêm loét dạ dày và người mắc bệnh lý gan mật nặng là những đối tượng cần tuyệt đối tránh tự ý sử dụng. Hãy luôn thăm khám và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ thảo dược nào vào chế độ chăm sóc sức khỏe.
