Nhiều người thường cho rằng các loại thảo mộc mọc tự nhiên hay cây thuốc dân gian đều mặc nhiên an toàn, lành tính và có thể dùng tùy ý để bồi bổ cơ thể. Tuy nhiên, ngũ vị cuống dài (danh pháp khoa học: Schisandra propinqua) lại là một trường hợp cần hết sức lưu tâm bởi các dữ liệu y học hiện đại về loại cây này vẫn còn rất nhiều khoảng trống.
Câu trả lời trực tiếp cho bạn đọc: Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của ngũ vị cuống dài trên cơ thể người, vì vậy có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và không tự ý sử dụng gồm: phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, trẻ nhỏ, người mắc bệnh lý gan thận gây suy giảm chuyển hóa, và người bệnh đang dùng thuốc đặc trị hoặc điều trị ung thư. Việc sử dụng dược liệu chưa qua kiểm chứng lâm sàng có thể tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa hoặc tương tác bất lợi khó lường.
Thảo mộc dân gian và những ngộ nhận về tính an toàn
Ngũ vị cuống dài là loài thực vật thuộc họ Ngũ vị tử (Schisandraceae), từ lâu đã được ghi nhận trong nền y học dân gian của một số dân tộc thiểu số như người Di tại Trung Quốc làm vị thuốc chữa bệnh [1]. Nhiều người nghe đến tên gọi ngũ vị thường liên tưởng ngay đến những vị thuốc bổ ngũ tạng hay giải độc quen thuộc trong Đông y, dẫn đến tâm lý mua về tự sắc uống hoặc ngâm rượu bồi bổ.
Thực tế, chi họ Ngũ vị tử rất đa dạng về phân loài và cấu trúc hóa học giữa các loài không hề giống hệt nhau [2]. Việc người dùng tự ý thu hái, phơi khô hay sắc nước uống một loại dược liệu chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng rất dễ dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc quá tải chức năng cơ thể.
Đặc biệt, việc xem thảo dược tự nhiên là không có tác dụng phụ là một quan niệm sai lầm nghiêm trọng trong chăm sóc sức khỏe. Ngũ vị cuống dài chứa hàng chục hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học mạnh, đòi hỏi các cơ quan chuyển hóa phải làm việc vất vả để xử lý và đào thải [1].
Thành phần hóa sinh phức tạp của ngũ vị cuống dài
Để đánh giá một dược liệu có an toàn hay không, các nhà nghiên cứu trước hết phải bóc tách cấu trúc hóa học của loài cây đó. Các phân tích hiện đại cho thấy ngũ vị cuống dài sở hữu hệ thống hợp chất hóa sinh vô cùng đa dạng và phức tạp chứ không đơn thuần chỉ là các chất dinh dưỡng lành tính.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp khối phổ tứ cực thời gian bay (UPLC-Q-TOF/MSE) đã phân lập và xác định được tổng cộng 68 thành phần hóa học từ cây ngũ vị cuống dài [1]. Trong số 68 hợp chất này, các nhà khoa học đã phân loại được 3 hợp chất flavonoid, 10 dẫn xuất flavanol, 34 hợp chất nhóm lignan (bao gồm 20 dibenzocyclooctene lignan), 4 triterpenoid cùng với 17 axit hữu cơ và các hợp chất khác [1]. Đáng chú ý, có tới 37 hợp chất lần đầu tiên được tìm thấy ở loài ngũ vị cuống dài này [1].
Trước đó, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về thực vật học cũng đã phát hiện nhiều nhóm chất riêng biệt ở từng bộ phận của cây. Vào năm 2001, các nhà khoa học đã chiết tách được 3 hợp chất dibenzocyclooctadiene lignan từ phần thân của ngũ vị cuống dài, được định danh là interiotherin A, benzoylisogomisin O và gomisin G [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hợp chất interiotherin A lần đầu tiên được tìm thấy trong toàn bộ chi Schisandra, còn benzoylisogomisin O và gomisin G là những chất đặc trưng ban đầu phân lập từ chính loài này [3].
Bên cạnh đó, việc phân tích quả của ngũ vị cuống dài thuộc phân loài Schisandra propinqua subsp. sinensis tại vùng núi Tần Lĩnh bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đã phát hiện các lignan tiêu biểu gồm schisandrin, deoxyschizandrin và gamma-schizandrin [2]. Kết quả nghiên cứu xác định hàm lượng gamma-schizandrin xuất hiện với tỷ lệ khá cao trong quả của phân loài ngũ vị cuống dài này [2].
Ngoài ra, các nhà khoa học còn phân lập được nhiều hợp chất mới khác từ thân và lá của loài Schisandra propinqua var. propinqua, bao gồm chất schisanpropinoic acid (một sesquiterpenoid dạng bergamotane mới) và schisanpropinin (một tetrahydrofuran lignan chứa liên kết epoxyethane hiếm gặp) [4]. Một nghiên cứu năm 2018 tiếp tục công bố thêm 5 hợp chất schinortriterpenoid mới từ thân và lá cây, gồm propinqtrilactones A, B và propindilactones V, W, X [5]. Sự hiện diện dày đặc của các lignan và triterpenoid mới lạ này cho thấy cây chứa rất nhiều hoạt chất có khả năng can thiệp sâu vào tế bào sinh học [5], [4].
Bằng chứng khoa học: Hoạt tính mới dừng lại ở phòng thí nghiệm
Nhiều người bán hoặc các nguồn thông tin mạng thường thổi phồng tác dụng của ngũ vị cuống dài là chất chống oxy hóa thần kỳ hay hỗ trợ điều trị ung thư. Tuy nhiên, nếu nhìn thẳng vào các bằng chứng khoa học thực tế, toàn bộ dữ liệu hiện có đều mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa từng được kiểm chứng trên người hay động vật sống.
Về khả năng chống oxy hóa, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2009 cho thấy dịch chiết ethanol từ thân cây ngũ vị cuống dài qua các bước phân đoạn đã tách ra được 4 phân đoạn chiết xuất [6]. Từ phân đoạn ethyl axetat (EtOAc), các nhà khoa học thu được một neolignan có tên hóa học là 4,4-di(4-hydroxy-3-methoxyphenly)-2,3-dimethylbutanol [6]. Trong mô hình ống nghiệm, phân đoạn này và hoạt chất neolignan thể hiện khả năng quét các gốc tự do DPPH, anion superoxide và gốc hydroxyl tự do [6]. Đồng thời, chúng có khả năng ức chế phản ứng peroxy hóa lipid màng tế bào do gốc tự do sinh ra từ hệ thống sắt Fe2+/cysteine trong ống nghiệm [6].
Mặc dù phản ứng khử gốc tự do trong ống nghiệm cho thấy tiềm năng chống oxy hóa, nhưng điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc ngũ vị cuống dài vào cơ thể người sẽ mang lại tác dụng tương tự. Quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa qua gan và phân bố đến các mô là một chuỗi phản ứng sinh học vô cùng phức tạp mà các thí nghiệm trong đĩa petri không thể phản ánh được.
Độc tính tế bào: Tác động hai mặt cần lưu tâm
Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của các nghiên cứu về ngũ vị cuống dài chính là khả năng gây độc tế bào (cytotoxic activity). Điều này có nghĩa là một số hoạt chất trong cây có khả năng tiêu diệt hoặc làm ngừng trệ sự phát triển của các tế bào sống trong điều kiện thí nghiệm.
Cụ thể, một công trình nghiên cứu năm 2006 đã ghi nhận dịch chiết chloroform (CHCl3) từ thân cây ngũ vị cuống dài thể hiện hoạt tính độc tế bào đáng kể đối với các dòng tế bào ung thư nuôi cấy [7]. Khi tiến hành phân đoạn, nhóm nghiên cứu đã tách ra được 4 hợp chất dibenzocyclooctadiene lignan mới đặt tên là propinquanins A, B, C, D cùng các chất đã biết như schisantherin I, heteroclitin A và 3 triterpenoid gồm isoschisandrolic acid, schisandrolic acid, schisandronic acid [7].
Đặc biệt, thử nghiệm MTT cho thấy hoạt chất propinquanin B có độc tính tế bào rất mạnh đối với dòng tế bào ung thư bạch cầu HL-60 và ung thư gan Hep-G2 với chỉ số nồng độ ức chế một nửa IC50 nhỏ hơn 10 microM [7]. Phân tích chu kỳ tế bào và nhuộm huỳnh quang Hoechst 33258 chỉ ra rằng hoạt chất này tiêu diệt tế bào thông qua cơ chế kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) [7].
Tương tự, các nghiên cứu năm 2017 và 2018 cũng tiến hành thử nghiệm hoạt tính độc tế bào của các chất mới phát hiện như schisanpropinoic acid, schisanpropinin và propindilactone V trên 5 dòng tế bào khối u ở người [5], [4]. Mặc dù các nhà khoa học nhắm đến mục tiêu tìm kiếm ứng dụng kháng khối u trong tương lai, nhưng độc tính tế bào này cũng gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn về mức độ an toàn: những hoạt chất có khả năng bức tử tế bào có thể gây hại cho chính các tế bào khỏe mạnh của cơ thể người nếu dùng không đúng cách hoặc chưa biết rõ liều độc.
4 nhóm người cần tuyệt đối thận trọng khi tiếp cận thảo dược này
Dựa trên thực tế rằng ngũ vị cuống dài chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh nhưng lại hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng trên người, các chuyên gia y tế khuyến cáo 4 nhóm đối tượng sau không nên sử dụng thảo dược này:
Thứ nhất, phụ nữ đang mang thai và phụ nữ cho con bú. Cần khẳng định rõ ràng rằng cho đến nay chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá độ an toàn của ngũ vị cuống dài trên thai phụ, thai nhi hay phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ. Do cây chứa nhiều hợp chất nhóm lignan và dẫn xuất triterpenoid có hoạt tính sinh học tế bào cao, các hoạt chất này hoàn toàn có thể truyền qua nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ [7], [1]. Khi chưa có bằng chứng kiểm định về độc tính sinh sản hay nguy cơ gây dị tật, việc sử dụng loài cây này tiềm ẩn rủi ro rất lớn cho sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
Thứ hai, trẻ em và thanh thiếu niên. Trẻ nhỏ có hệ thống cơ quan nội tạng chưa hoàn thiện, đặc biệt là các enzym chuyển hóa tại gan và chức năng lọc của cầu thận còn non nớt. Hiện tại không có bất kỳ dữ liệu liều lượng an toàn nào của ngũ vị cuống dài dành cho đối tượng trẻ em. Việc cho trẻ uống các loại nước lá, nước sắc chứa các hợp chất có khả năng gây độc tế bào có thể dẫn đến quá tải chuyển hóa hoặc ngộ độc cấp tính [7].
Thứ ba, người có bệnh lý nền về gan hoặc suy giảm chức năng thận. Thí nghiệm đã chỉ ra hoạt chất propinquanin B trong ngũ vị cuống dài gây độc tế bào gan Hep-G2 trong ống nghiệm [7]. Gan và thận là hai cơ quan giữ vai trò then chốt trong việc phân giải và bài tiết 68 hợp chất hóa học cùng các axit hữu cơ có trong dược liệu này [1]. Ở những người vốn đã bị suy gan, xơ gan, viêm gan mạn hay suy thận, khả năng chuyển hóa và đào thải các phân tử lignan phức tạp bị suy giảm nghiêm trọng. Hậu quả là các chất này có thể tích tụ trong cơ thể, làm gia tăng gánh nặng nội tạng và khiến tình trạng bệnh trở nên tồi tệ hơn.
Thứ tư, người đang dùng thuốc điều trị mạn tính hoặc bệnh nhân ung thư. Các hoạt chất dibenzocyclooctadiene lignan và flavonoid trong ngũ vị cuống dài có thể can thiệp vào hoạt động của các hệ enzym chuyển hóa thuốc tại gan [1], [3]. Nếu dùng chung ngũ vị cuống dài với các thuốc chuyển hóa qua cùng con đường, nồng độ thuốc trong máu có thể bị tăng cao quá mức gây ngộ độc, hoặc bị giảm mạnh làm mất tác dụng chữa bệnh. Người bệnh đang điều trị bằng thuốc tây tuyệt đối không tự ý kết hợp thảo dược này khi chưa có chỉ định y khoa.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng ngũ vị cuống dài
Hiểu lầm đầu tiên và phổ biến nhất là đánh đồng ngũ vị cuống dài (Schisandra propinqua) với vị thuốc ngũ vị tử bắc kinh điển (Schisandra chinensis) thường dùng trong Đông y. Mặc dù cùng thuộc chi Schisandra, mỗi loài lại có thành phần hoạt chất và hàm lượng lignan rất khác biệt [2]. Nghiên cứu định lượng cho thấy hàm lượng các lignan như deoxyschizandrin hay gamma-schizandrin có sự chênh lệch lớn giữa các loài khác nhau trong cùng chi [2]. Việc tự ý dùng thay thế có thể không đem lại hiệu quả mong muốn mà còn tiếp xúc với những hoạt chất chưa được kiểm chứng độc tính.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng ngũ vị cuống dài có thể "chữa khỏi ung thư" dựa trên thông tin về các thí nghiệm tế bào. Cần hiểu đúng rằng tiêu diệt tế bào ung thư trong đĩa thí nghiệm bằng các chất chiết xuất nồng độ cao là bước khởi đầu rất xa xôi so với việc chữa bệnh trên cơ thể người [7]. Một chất thể hiện độc tính trên tế bào ung thư trong ống nghiệm hoàn toàn có thể gây độc cho tế bào tủy xương, tế bào tim hoặc tế bào thần kinh của người bệnh. Do đó, việc tự ý uống nước sắc từ cây để trị khối u là hành động phản khoa học và vô cùng nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các phương pháp dân gian như phơi khô, sao vàng hoặc ngâm rượu có thể khử hết mọi độc tính của thảo dược. Các hợp chất dibenzocyclooctadiene lignan hay schinortriterpenoid đều là những cấu trúc phân tử tương đối bền vững [5], [7]. Việc ngâm rượu thậm chí còn đóng vai trò như một dung môi hữu cơ trích ly nhiều hoạt chất độc tế bào vào rượu hơn, làm tăng nguy cơ tổn thương gan khi sử dụng kéo dài.
Khuyến cáo áp dụng an toàn và lời khuyên y khoa
Nếu bạn đang cân nhắc hoặc được người khác giới thiệu sử dụng ngũ vị cuống dài để hỗ trợ sức khỏe, hãy luôn nhớ rằng bằng chứng khoa học vững chắc là tiêu chuẩn quan trọng nhất để bảo vệ bản thân.
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học công bố hoàn toàn không đưa ra bất kỳ liều lượng chuẩn hóa, số gam dùng mỗi ngày hay thời điểm uống cụ thể nào cho ngũ vị cuống dài trên cơ thể người. Tất cả các dữ liệu đã công bố chỉ nhằm mục đích phân lập hóa học và sàng lọc sinh học phân tử trong phòng thí nghiệm [6], [1]. Do đó, người dân tuyệt đối không tự làm "vật thí nghiệm" bằng cách uống các bài thuốc sắc tự chế hoặc ngâm rượu từ loại cây này.
Để chăm sóc sức khỏe một cách khoa học, thay vì tìm kiếm các loại thảo dược truyền miệng tiềm ẩn nhiều nguy cơ, bạn nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, ăn nhiều rau xanh, củ quả tươi có nguồn gốc rõ ràng, uống đủ nước mỗi ngày và duy trì thói quen tập luyện thể dục đều đặn. Nếu bạn đang mắc bất kỳ bệnh lý mạn tính nào hoặc có ý định sử dụng bất cứ chế phẩm thảo dược nào, hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế có chứng chỉ hành nghề để nhận được lời khuyên an toàn nhất.
