Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để trị ho, long đờm hoặc hỗ trợ tiêu hóa vì cho rằng cây cỏ luôn lành tính. Trong số đó, thảo dược mùi cháy khét (tên khoa học là Pimpinella saxifraga) thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) thường được truyền tai như một vị thuốc dân gian hữu ích. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng loài cây này tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe nếu dùng sai đối tượng.
Những ai tuyệt đối không nên dùng thảo dược mùi cháy khét? Phụ nữ mang thai, người mẫn cảm hoặc dị ứng với các cây thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) và những người có bệnh lý nền về thận cần hết sức thận trọng và tránh tự ý sử dụng loại thảo dược này.
Cơ chế tác động lên cơ trơn và nguy cơ đối với tử cung
Các loài thực vật thuộc chi Pimpinella và họ Hoa tán (Apiaceae) chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, đặc biệt là tinh dầu và các chất đắng. Trong y học cổ truyền và dược lý học thực vật, nhiều thảo mộc thuộc nhóm này có tác dụng điều kinh (emmenagogue), tức kích thích lưu thông máu vùng chậu và thúc đẩy co bóp cơ trơn tử cung [1].
Cơ chế thúc đẩy co bóp này có thể khiến tử cung tăng áp lực co thắt ngoài ý muốn. Khi tử cung co bóp bất thường, thai nhi đối mặt với rủi ro rất lớn do sự thay đổi áp lực đột ngột và giảm lưu lượng tuần hoàn nuôi dưỡng [1]. Hoạt tính điều kinh do các chất đắng và tinh dầu thảo mộc gây ra chính là nguyên nhân khiến nhiều loài cây thuộc họ này bị cấm hoặc hạn chế tối đa trong thai kỳ [1].
Bên cạnh đó, việc cơ thể phải chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ thảo dược chưa rõ liều lượng an toàn có thể tạo gánh nặng bài tiết qua hệ tiết niệu. Với những người có chức năng lọc của thận suy giảm, việc đào thải các hoạt chất này gặp nhiều trở ngại, dễ tích tụ độc tính.
Nghiên cứu nói gì về chi Pimpinella và thai kỳ?
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để đánh giá độ an toàn tuyệt đối của riêng loài thảo dược mùi cháy khét (Pimpinella saxifraga) đối với phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, các bằng chứng tổng hợp trong ngành sản khoa và các nghiên cứu cận lâm sàng trên các loài cùng chi Pimpinella đưa ra nhiều cảnh báo đáng chú ý.
Một tổng quan khoa học về thảo dược học trong sản khoa công bố năm 2021 đã xếp các loài thảo dược có tác dụng điều kinh vào danh mục chống chỉ định hoặc phải đặc biệt thận trọng khi mang thai [1]. Báo cáo này chỉ rõ rằng các thảo dược gây kích thích co bóp tử cung làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc sinh non [1]. Trong danh sách các loại cây có tác dụng kích thích kinh nguyệt và co bóp tử cung bị cảnh báo, có sự xuất hiện của cây hồi (Pimpinella anisum), một loài cây cùng chi với Pimpinella saxifraga [1]. Tổng quan cũng nhấn mạnh rằng các loại cây chứa chất đắng và tinh dầu có thể gây nguy hiểm cho thai kỳ do tác động điều kinh khó kiểm soát [1].
Ở khía cạnh thực nghiệm, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã kiểm tra chiết xuất cây hồi (Pimpinella anisum extract - PAE) trên dải cơ tử cung cô lập của chuột cống mang thai giai đoạn đủ tháng (ngày thứ 22 của thai kỳ) [2]. Trong thí nghiệm in vitro này, các dải cơ tử cung bóc tách lớp nội mạc từ chuột cống trắng Wistar được gắn vào buồng đo lực co cơ [2]. Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm chiết xuất ở các nồng độ 1, 3, 5 và 7 mg/mL trên các cơn co thắt tử cung tự phát hoặc do kích thích bởi oxytocin (5 nmol/L), Bay K8644 (1 mumol/L) và carbachol (10 mumol/L) [2].
Kết quả thực nghiệm trên mô hình chuột (n = 7) cho thấy dịch chiết PAE làm giảm đáng kể các cơn co thắt tử cung tự phát cũng như các cơn co do hóa chất gây ra theo cơ chế phụ thuộc nồng độ (P < 0.01) [2]. Chiết xuất này cũng làm giảm trương lực cơ do dung dịch KCl nồng độ cao (60 mmol/L) và ngăn chặn co thắt tức thời do oxytocin khi vắng mặt canxi ngoại bào (P < 0.01) [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết PAE có tiềm năng làm giãn cơ tử cung thông qua việc chẹn kênh canxi loại L và ức chế giải phóng canxi từ kho dự trữ nội bào, nhưng đây mới là nghiên cứu trên mô chuột cô lập và bắt buộc phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người [2].
Dù thực nghiệm in vitro trên mô chuột cho thấy tiềm năng giãn cơ ở nồng độ nhất định, các tài liệu lâm sàng sản khoa vẫn xếp loài cùng chi Pimpinella anisum vào nhóm thảo dược gây kích thích tử cung nguy hiểm [1, 3]. Sự đối lập giữa tác dụng điều kinh kích thích co bóp trên lâm sàng và tác dụng giãn cơ trong ống nghiệm cho thấy dược tính của nhóm thực vật này vô cùng phức tạp, phụ thuộc liều lượng và chưa được kiểm chứng rõ ràng ở người [1, 3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Trong đời sống, thảo dược mùi cháy khét (Pimpinella saxifraga) đôi khi được thu hái rễ để làm các bài thuốc súc miệng, trị ho nhẹ hoặc tiêu đờm. Cây cũng có vai trò sinh thái trong tự nhiên; một nghiên cứu thực vật năm 2010 khi trồng Pimpinella saxifraga trong chậu 3 tháng tại nhà kính cho thấy loài cây này có khả năng cộng sinh với nấm rễ nội cộng sinh để tăng cường hấp thu phốt pho [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người về độ an toàn dược lý của Pimpinella saxifraga. Dữ liệu sản khoa hiện có chủ yếu được ngoại suy từ các loài cùng chi như Pimpinella anisum hoặc từ kinh nghiệm dùng thực vật họ Hoa tán [1, 3]. Chúng ta chưa có ngưỡng liều an toàn đã qua kiểm chứng, cũng như chưa rõ nồng độ hoạt chất chính xác khi người dùng tự đun sắc tại nhà. Do đó, việc tự ý dùng cây tươi hoặc dịch chiết thô tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là mặc định "thảo dược uống vào không bổ dọc cũng bổ ngang". Thực tế, nhiều hợp chất tự nhiên trong thực vật có hoạt lực dược lý mạnh không kém gì tân dược [1]. Việc nghĩ rằng cây cỏ họ Hoa tán lành tính như rau củ hằng ngày khiến nhiều người tùy tiện dùng với liều lượng đậm đặc.
Một hiểu lầm khác là cho rằng phụ nữ mang thai có thể dùng các loại trà thảo mộc để trị ho, cảm sốt thay cho thuốc tây mà không cần hỏi bác sĩ. Bằng chứng sản khoa đã chứng minh nhiều loại cây cỏ quen thuộc có thể kích thích tử cung mạnh mẽ, gây nguy hiểm cho phôi thai [1]. Tự ý uống nước sắc thảo dược không rõ liều lượng là nguyên nhân dẫn đến nhiều biến chứng thai kỳ đáng tiếc [1].
Những ai cần thận trọng hoặc tuyệt đối tránh dùng?
Dựa trên các bằng chứng y khoa hiện có, những nhóm đối tượng sau không nên dùng thảo dược mùi cháy khét:
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng. Tác dụng điều kinh và khả năng tác động lên trương lực cơ trơn tử cung của các loài thực vật cùng chi Pimpinella có thể làm tăng nguy cơ co bóp tử cung bất thường dẫn đến sảy thai hoặc sinh non [1, 3]. Chưa có liều dùng an toàn nào được xác lập cho phụ nữ mang thai.
- Người có tiền sử dị ứng, mẫn cảm với thực vật họ Hoa tán (Apiaceae): Các loại cây cùng họ như thì là, cà rốt, cần tây, ngò gai hay hồi đều có thể chứa các protein hoặc hợp chất dễ gây phản ứng dị ứng chéo. Người từng bị phát ban, ngứa, khó thở khi tiếp xúc với các cây này nên tránh xa.
- Người mắc bệnh lý về thận: Do thiếu dữ liệu về độc tính bài tiết và chuyển hóa, người suy giảm chức năng thận không nên dùng thảo dược chưa được tinh chế, tránh làm thận phải làm việc quá tải để lọc các chất đắng và tinh dầu.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm, thu hái rễ cây mùi cháy khét mọc hoang dã để làm thuốc trị bệnh. Nếu muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm thương mại nào có chứa thảo dược này, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi bắt đầu.
Trong trường hợp muốn hỗ trợ giảm ho hay cải thiện tiêu hóa, bạn nên ưu tiên các biện pháp đã được kiểm chứng an toàn như súc miệng bằng nước muối sinh lý, uống đủ nước ấm và giữ ấm cơ thể. Khi gặp các triệu chứng ho kéo dài, sốt hoặc đau bụng, cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác, không nên tự ý thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng thảo dược truyền miệng.
Thảo mộc tự nhiên chỉ thực sự hữu ích khi được sử dụng đúng cách, đúng người và đúng liều lượng. Với thảo dược mùi cháy khét Pimpinella saxifraga, sự thận trọng là vô cùng cần thiết, đặc biệt với phụ nữ mang thai và người có bệnh nền [1, 3]. Luôn đặt tính an toàn lên hàng đầu và tham vấn ý kiến chuyên môn y tế trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu lạ nào vào cơ thể.
